Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μέγας

Ο Άγιος Κωνσταντίνος ο Μέγας, Ισαπόστολος, ήταν ο πρώτος Χριστιανός Αυτοκράτορας της Ρώμης, Ιδρυτής της Κωνσταντινούπολης και ο πρώτος ηγεμόνας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Έχει χαρακτηριστεί ως ο σημαντικότερος αυτοκράτορας της Ύστερης Αρχαιότητας. Η ισχυρή προσωπικότητά του παρείχε τις βάσεις για τον μετακλασικό ευρωπαϊκό πολιτισμό. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συμβολή του στην παγκόσμια ιστορία και την Ορθόδοξη Εκκλησία είναι πραγματικά εξαιρετική. Ο Ευσέβιος τον χαρακτηρίζει ως «έναν αυτοκράτορα που δεν καταγράφεται σε όλη την ιστορία», ενώ ο Ware τον τοποθετεί «σε ένα ορόσημο στην ιστορία της Εκκλησίας». Ο Meyendorff λέει: «Κανένα ανθρώπινο ον στην ιστορία δεν έχει συμβάλει... στη μεταστροφή τόσων πολλών στη χριστιανική πίστη». Σύμφωνα με τον Norwich, «Κανένας ηγεμόνας σε όλη την ιστορία... δεν έχει ποτέ δικαιώσει πληρέστερα τον τίτλο του «Μεγάλου»... [Ο Κωνσταντίνος έχει] σοβαρό ισχυρισμό ότι θεωρείται... ο πιο επιδραστικός άνθρωπος σε όλη την ιστορία».
Πρώιμη ζωή
Ο Άγιος Κωνσταντίνος Α΄ (27 Φεβρουαρίου 272 - 22 Μαΐου 337), επίσης γνωστός ως Μέγας Κωνσταντίνος , ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 306 έως το 337 μ.Χ., συμκυβερνώντας ως μέλος της Τετραρχίας μέχρι το 324. Ως ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας που ασπάστηκε τον Χριστιανισμό, ο Κωνσταντίνος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανύψωση του κύρους της θρησκείας στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, με το Διάταγμα του Μιλάνου να αποποινικοποιεί την άσκησή της και να σταματά τους διωγμούς κατά των Χριστιανών. Ίδρυσε την πόλη της Κωνσταντινούπολης (σημερινή Κωνσταντινούπολη) και την έκανε πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας, η οποία παρέμεινε για πάνω από μια χιλιετία.
«Γεννημένος στη Ναϊσσό στις 27 Φεβρουαρίου 272, μια πόλη που βρίσκεται στην επαρχία της Άνω Μοισίας (σημερινή Νις, Σερβία), ο Κωνσταντίνος ήταν γιος του Φλάβιου Κωνστάντιου Κλώρου, ενός Ρωμαίου αξιωματικού του στρατού από τη Άνω Μοισία, ο οποίος θα γινόταν ένας από τους τέσσερις αυτοκράτορες της Τετραρχίας. Η μητέρα του, η αυτοκράτειρα Αγία Ελένη, σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς ήταν γυναίκα χαμηλής καταγωγής, πιθανώς από τη Βιθυνία (πολύ δύσκολο να το πιστέψει κανείς αυτό), αλλά σύμφωνα με τον Τζέφρι του Μονμάουθ και τον Ερρίκο του Χάντινγκτον, η Ελένη ήταν Βρετανίδα πριγκίπισσα και κόρη του «Γέρου Βασιλιά Κόουλ» από την περιοχή του Κόλτσεστερ. Αυτό οδήγησε στην μεταγενέστερη αφιέρωση 135 εκκλησιών στην Αγγλία σε αυτήν, πολλές στην περιοχή του Γιορκσάιρ και γύρω από αυτήν. Η Αγία Αυτοκράτειρα Ελένη αποκάλυψε τον Τίμιο Σταυρό και τα Καρφιά του Κυρίου στην Ιερουσαλήμ το 326 και σε αυτήν αποδίδεται η μεταστροφή του Αγίου Κωνσταντίνου. Μετά τον θάνατό της αγιοποιήθηκε ως Αγία.»
Υπηρέτησε με διάκριση υπό τους αυτοκράτορες Διοκλητιανό και Γαλέριο. Ξεκίνησε την καριέρα του εκστρατεύοντας στις ανατολικές επαρχίες εναντίον των Περσών, προτού ανακληθεί στη δύση το 305 μ.Χ. για να πολεμήσει με τον πατέρα του στην επαρχία της Βρετανίας. Μετά τον θάνατο του πατέρα του το 306, ο Κωνσταντίνος ανακηρύχθηκε Αύγουστος (αυτοκράτορας) από τον στρατό του στο Εμπορακούμ (Γιόρκη, Αγγλία) . Τελικά αναδείχθηκε νικητής στους εμφύλιους πολέμους της Τετραρχίας εναντίον των αυτοκρατόρων Μαξέντιου και Λικίνιου, για να γίνει ο μοναδικός ηγεμόνας της αυτοκρατορίας το 324.
Η δυναμική προσωπικότητά του δημιούργησε τις βάσεις για τον μετακλασικό ευρωπαϊκό πολιτισμό και η βασιλεία του ήταν συναρπαστική και δραματική. Η νίκη του στη Μιλβία Γέφυρα είναι μια από τις πιο καθοριστικές στιγμές στην ανθρώπινη ιστορία, ενώ η νομική αναγνώριση και υποστήριξη του Χριστιανισμού, καθώς και η ίδρυση μιας «Νέας Ρώμης» στο Βυζάντιο, είναι από τις σημαντικότερες αποφάσεις που έλαβε ποτέ Ευρωπαίος αυτοκράτορας.
Ωστόσο, η λαϊκή και ακαδημαϊκή αφοσίωση όσον αφορά την ιδιότητά του ως «πρώτου Χριστιανού αυτοκράτορα» και «αγίου της Εκκλησίας» έχει κλονιστεί με την πάροδο του χρόνου. Οι κυρίαρχες απόψεις έχουν υποχωρήσει και ρέει στην αξιολόγηση του ρόλου του Κωνσταντίνου ειδικά ως Χριστιανού. Ένας θρησκευτικός ρόλος σημασίας που, όπως τον περιγράφει ο Σμέμαν, κανείς δεν αρνείται, αλλά οι αξιολογητές του είναι «διαμετρικά αντίθετοι».
Από τη μία πλευρά, η αγιογραφία και η υμνογραφία της Ορθόδοξης Εκκλησίας άτσαλα υποβιβάζουν την ιστορική προοπτική για τον Κωνσταντίνο σε αυτήν ενός μεγάλου αγίου που κλήθηκε ρητά σε αποστολική ιδιότητα απευθείας από τον Θεό. «Όπως ο Παύλος, έλαβε κλήση όχι από ανθρώπους», αναφέρει το τροπάριο για την εορτή του. Ο Ευσέβιος, ο οποίος προσωπικά είχε σχέση με τον Κωνσταντίνο, επιμένει ότι ήταν «στολισμένος με κάθε αρετή της θρησκείας».
Στον Πρόλογο της Αχρίδος , που συνέταξε ο νεοδοξασμένος Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, ο Κωνσταντίνος νικά τον Μαξέντιο ακολουθώντας έναν σιδερένιο σταυρό πομπής (αντί για το σύμβολο Chi-Rho στις ασπίδες) και αμέσως μετά, αντί στην επιθανάτια κλίνη του, κατηχείται και βαπτίζεται από έναν Επίσκοπο Σιλβέστρο πριν καν από τη Σύνοδο της Νίκαιας! Βέβαιη ότι ο ρόλος του στην ιστορία της Εκκλησίας είναι θεόπνευστος και ευάρεστος στον Θεό, η Ορθόδοξη Εκκλησία, με ευλογημένη από τον Χριστό παιδική πίστη, δοξάζει τον Κωνσταντίνο και παραβλέπει με χαρά όλες τις προσωπικές αδυναμίες που μπορεί να είχε. Είναι αδελφός μας εν Χριστώ και, γνωρίζοντας τη δική μας αμαρτωλότητα και πνευματική νωθρότητα, αγνοούμε με χαρά τα ελαττώματά του και θυμόμαστε την αρετή του με την ελπίδα της ίδιας ελεήμονος μεταχείρισης.
Από την άλλη πλευρά, ο Κωνσταντίνος έχει δεχθεί επιθέσεις επανειλημμένα από εκείνους που θεωρούν τα προσωπικά του ελαττώματα ως απόδειξη της χειραγώγησης του Χριστιανισμού για προσωπικό και πολιτικό όφελος.
Ωστόσο, μια προσεκτική μελέτη του ρωμαϊκού πολιτισμού του τέταρτου αιώνα και της νεοσύστατης κοινωνικοπολιτιστικής δομής του Χριστιανισμού της εποχής των διωγμών υποδηλώνει το αντίθετο. Ο Κωνσταντίνος αναγκάστηκε από τις περιστάσεις να εξισορροπήσει τις πολυπλοκότητες μεταξύ ενός πρόσφατα νομιμοποιημένου Χριστιανισμού, τον οποίο υποστήριζε σθεναρά, και των καθιερωμένων, παγανιστικών προσδοκιών για τον αυτοκρατορικό θρόνο που βρίσκονταν σε άμεση σύγκρουση με την χριστιανική ηθική ιδεολογία. Ο Σμέμαν καταλήγει: «Όσα λάθη και ίσως ακόμη και εγκλήματα κι αν υπήρξαν στη ζωή του... είναι δύσκολο να αμφιβάλει κανείς ότι αυτός ο άνθρωπος είχε αγωνιστεί ακλόνητα προς τον Θεό».
Μάχη της Μιλβιανής Γέφυρας
Ο Ευσέβιος Καισαρείας και άλλες χριστιανικές πηγές καταγράφουν ότι ο Κωνσταντίνος βίωσε μια δραματική σειρά γεγονότων κάποια στιγμή μεταξύ του θανάτου του πατέρα του Κωνστάντιου Χλωρού το 306 και της Μάχης της Μιλβίας Γέφυρας στις 28 Οκτωβρίου 312. Η μάχη εξασφάλισε στον Κωνσταντίνο την αξίωση του τίτλου του αυγούστου στη Δύση, τον οποίο είχε αναλάβει μονομερώς όταν πέθανε ο πατέρας του. Σύμφωνα με τον Βίο του Κωνσταντίνου του Ευσέβιου, ο Κωνσταντίνος είδε ένα όραμα «ενός σταυροειδούς τροπαίου που σχηματίστηκε από φως» πάνω από τον ήλιο το μεσημέρι.
Περίπου την ώρα του μεσημεριανού ήλιου, όταν η μέρα μόλις άρχιζε να αλλάζει, είπε ότι είδε με τα ίδια του τα μάτια στον ουρανό, να ακουμπάει πάνω από τον ήλιο, ένα σταυρόσχημο τρόπαιο φτιαγμένο από φως, και ένα κείμενο προσαρτημένο σε αυτό που έλεγε: «Με αυτό νίκησε». (τούτῳ νίκα). Έκπληξη από το θέαμα κατέλαβε τόσο αυτόν όσο και ολόκληρη την ομάδα στρατιωτών που τον συνόδευε τότε σε μια εκστρατεία που διεξήγαγε κάπου, και ήταν μάρτυρες του θαύματος.
Οι ελληνικές λέξεις «Ἐν Τούτῳ Νίκα» «σε αυτό το σημάδι, νικήστε» συχνά αποδίδονται στα λατινικά ως in hoc signo vinces «σε αυτό το σημάδι, θα νικήσετε». Σύμφωνα με τον Ευσέβιο, ο Κωνσταντίνος είδε επίσης ένα όνειρο την ίδια νύχτα. Στο όνειρο, ο Χριστός του Θεού του εμφανίστηκε με το σημείο του Σταυρού που είχε εμφανιστεί στον ουρανό και τον παρότρυνε να φτιάξει ένα αντίγραφο του Σταυρού που είχε εμφανιστεί στον ουρανό και να το χρησιμοποιήσει ως προστασία από τις επιθέσεις του εχθρού.
«Σε ένα όνειρο, ο Κωνσταντίνος έλαβε τη συμβουλή να φτιάξει ένα λάβαρο με το ουράνιο σημάδι του Θεού και στη συνέχεια να εμπλακεί στη μάχη. Έκανε όπως του είχε διαταχθεί. Έτσι, δημιουργήθηκε ένας ψηλός στύλος επιχρυσωμένος, με μια μεταλλική εγκάρσια ράβδο στην κορυφή που σχημάτιζε ένα σταυρό (+). Αυτός ο στύλος έπρεπε να κρατηθεί ψηλά μπροστά σε ολόκληρο τον ρωμαϊκό στρατό.»
Οπλισμένος με αυτό το σύμβολο, ο στρατός άρπαξε τα όπλα του.
Αυτή η μεταγενέστερη περιγραφή του Ευσέβιου, γραμμένη μετά το 324, υποδηλώνει ένα πιο περίτεχνο σύμβολο από ό,τι σε προηγούμενο κείμενο του Λακταντίου, που περιλαμβάνει τα ελληνικά γράμματα ρό (Ρ) και χι (Χ) συνδεδεμένα ως το χι ρό ( ☧ ), ένα μονόγραμμα της αρχαίας ελληνικής λέξης χριστός, με λατινική μετάφραση: khrīstós, κυριολεκτικά «χρισμένος», που αναφέρεται στον Ιησού.
Μετά τη μάχη και την ήττα και τον θάνατο του Μαξεντίου, ο Κωνσταντίνος έγινε ο αδιαμφισβήτητος αυτοκράτορας στη Δύση και πραγματοποίησε μια adventus, μια τελετουργική είσοδο στην πόλη. Φτάνοντας μέσα στα τείχη της Ρώμης, αγνόησε τους βωμούς προς τιμήν των θεών που είχαν ετοιμαστεί στον λόφο του Καπιτωλίου και δεν πραγματοποίησε τις συνήθεις θυσίες για να γιορτάσει τη νικηφόρα είσοδο ενός στρατηγού στη Ρώμη, αλλά κατευθύνθηκε κατευθείαν στο αυτοκρατορικό παλάτι. Αυτό πιθανότατα οφείλεται στο γεγονός ότι ο παραδοσιακός ρωμαϊκός θρίαμβος, που ολοκληρωνόταν με τη θυσία στον Δία Όπτιμο Μάξιμο στον ναό του στο Καπιτώλιο, γιορταζόταν παραδοσιακά μετά τη νίκη επί των εχθρών της Ρώμης, και όχι μετά την κατάκτηση της πόλης από έναν διεκδικητή σε έναν εμφύλιο πόλεμο.
Μετατροπή: Η Μιλβιανή Γέφυρα ή Πριν;
Ιστορικά, η μάχη του Κωνσταντίνου με τον Μαξέντιο στη Μιλβία Γέφυρα σηματοδοτεί την αρχή μιας επανενωμένης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και το τέλος μιας εποχής γεμάτης με μεγάλο πολιτικό διχασμό και ανταγωνισμό μεταξύ πολυάριθμων Αυγούστων και Καισάρων. Το γεγονός, τόσο για τους Χριστιανούς όσο και για τους ειδωλολάτρες, ήταν γεμάτο θεϊκό συμβολισμό και περιεχόμενο. «Η νίκη του Κωνσταντίνου στη Μιλβία Γέφυρα φαινόταν μια σημαντική εκδήλωση ουράνιας εύνοιας». Η Ρωμαϊκή Γερουσία ανήγειρε μια αναμνηστική αψίδα με μια απεικόνιση της μάχης και την επιγραφή, «με την παρότρυνση της θεότητας». Οι ειδωλολάτρες πίστευαν ότι αυτή η θεότητα ήταν ο Αήττητος Ήλιος, ενώ οι Χριστιανοί πίστευαν ότι ήταν ο Χριστός, ο Υιός. Οι περισσότεροι μελετητές της χριστιανικής ιστορίας σήμερα, ειδικά αυτός του Klaus M. Girardet, συμφωνούν ότι ο Κωνσταντίνος είχε ασπαστεί τον Χριστιανισμό εκείνη την εποχή (312). Διότι η επιγραφή Chi-Rho ήταν ήδη στις ασπίδες των στρατιωτών του (θα εμφανιζόταν και στα νομίσματά του το 315) και, το πιο δραματικό, δεν ακολούθησε την καθιερωμένη παράδοση του ταξιδιού της Via Sacra στο Καπιτώλιο προκειμένου να κάνει ειδωλολατρική θυσία στον Δία.
Για τους επόμενους δυόμισι μήνες, ο Κωνσταντίνος θα «επιχορηγούσε γενναιόδωρα από το ιδιωτικό του ταμείο είκοσι πέντε ήδη υπάρχουσες τιτουλάριες εκκλησίες και θα ίδρυσε αρκετές νέες. Επίσης, έδωσε εντολή στους επαρχιακούς κυβερνήτες του να κάνουν το ίδιο σε όλες τις επικράτειές του». Ο Ζιραρντέ τεκμηριώνει ότι «Κανένας Ρωμαίος αυτοκράτορας πριν από τον Κωνσταντίνο δεν είχε κάνει ποτέ κάτι τέτοιο. Ο Ευσέβιος της Καισάρειας έβλεπε στον Κωνσταντίνο τον πρώτο αυτοκράτορα που ήταν «φίλος του Θεού» και έτσι επιλέχθηκε να διακηρύξει το μήνυμά του στον κόσμο. Ο Ζιραρντέ δεν βλέπει κανένα λόγο να αντικρούσει τον ιστορικό του Κωνσταντίνου».
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι από το 312 και μετά ο Κωνσταντίνος «έβλεπε τον εαυτό του ως τον ανώτατο φύλακα της Χριστιανικής Εκκλησίας». Αλλά, όπως έχει υποστηριχθεί από την εποχή του Λακταντίου (240–320), η μεταστροφή του Κωνσταντίνου μπορεί να είχε λάβει χώρα ακόμη νωρίτερα. Μια συντηρητική εκτίμηση είναι αυτή τουλάχιστον ενός έτους νωρίτερα (311) όταν, όπως αναφέρει ο Ευσέβιος, είδε για πρώτη φορά το Chi-Rho στον ουρανό με χαραγμένη τη φράση «Δια τούτου [σημείου] νικήστε». Ωστόσο, δεδομένου ότι η μητέρα του ήταν από τη Βρετανία και μπορεί να είχε μεταστραφεί στον Χριστιανισμό πριν από τον γιο της, η έκθεση στον Χριστιανισμό, οι επιρροές του, και ίσως ακόμη και η δική του μεταστροφή, ξεκίνησαν στα νιάτα του Κωνσταντίνου.»
Αυτό δεν είναι τεκμηριωμένο, αλλά σίγουρα πιθανό.
Η προφορική παράδοση της Μεγάλης Βρετανίας υποστηρίζει ότι η Ελένη ήταν κόρη του βασιλιά της Βρετανίας, Κόουλ του Καμουλόδουνουμ, ο οποίος συμμάχησε με τον Κωνστάντιο για να αποφύγει περισσότερους πολέμους μεταξύ των Βρετανών και της Ρώμης. Η εικόνα της με τη μορφή ενός αγάλματος πάνω σε μια πολύ ψηλή στήλη στέκεται στο κέντρο του Κόλτσεστερ μέχρι σήμερα. «Ο Κωνσταντίνος, το άνθος της Βρετανίας», γράφει ο Χάντινγκτον, «βρετανικής καταγωγής και καταγωγής, του οποίου η Βρετανία δεν έχει γεννήσει ίση πριν ή έκτοτε».
Είναι γνωστό με βεβαιότητα ότι η Βρετανία είχε ιεραποστολιστεί την εποχή της Ελένης και του Κωνσταντίνου. Ο πρώτος Βρετανός μάρτυρας, ο Αλβάνος, μπορεί να υπέφερε ήδη από το 208. Ο Ωριγένης, ο Τερτυλλιανός, ο Αθανάσιος και ο Ιερώνυμος συμπεραίνουν ότι όντως υπήρχαν Χριστιανοί στη Ρωμαϊκή Βρετανία, ίσως ήδη από το 200. [28] Άλλοι, ωστόσο, όπως ο Σωζόμενος, δεν ισχυρίζονται ότι η Ελένη ήταν Βρετανίδα, αλλά υποστηρίζουν ότι ο Κωνσταντίνος ασπάστηκε τον Χριστιανισμό ενώ κυβερνούσε εκεί και στη Δυτική Ευρώπη. «Η διαμάχη [του Κωνσταντίνου] με τον Μαξέντιο, τον κυβερνήτη της Ιταλίας, είχε δημιουργήσει τόση διχόνοια στις ρωμαϊκές κτήσεις, που τότε δεν ήταν εύκολο να κατοικήσει κανείς στη Γαλατία, στη Βρετανία ή στις γειτονικές χώρες, στις οποίες είναι παγκοσμίως παραδεκτό ότι ο Κωνσταντίνος ασπάστηκε τη θρησκεία των Χριστιανών, πριν από τον πόλεμό του με τον Μαξέντιο και πριν από την επιστροφή του στη Ρώμη και την Ιταλία: και αυτό αποδεικνύεται από τις ημερομηνίες των νόμων που θέσπισε υπέρ της θρησκείας».
Όλα αυτά τα στοιχεία συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι ο Κωνσταντίνος ήρθε σε επαφή με τον Χριστιανισμό νωρίς στη ζωή του, ότι ήταν ανεκτικός προς τον Χριστιανισμό, αν όχι ότι τον προωθούσε, στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του. Και ότι η φαινομενική «καθυστέρησή» του να κάνει τον Χριστιανισμό αυτοκρατορική θρησκεία και η αναβολή του βαπτίσματος δεν αποτελούν απόδειξη ότι ήταν ειδωλολάτρης με απλή αγάπη για τον Χριστιανισμό. Αντίθετα, αποτελούν απόδειξη ότι ήταν βαθιά πεπεισμένος για την αλήθεια του Χριστού από νωρίς και εργάστηκε επιμελώς για την επικύρωσή της εντός της αυτοκρατορίας, βήμα προς βήμα, όπως επέτρεπε η πρόνοια του Θεού.
Ο Σμέμαν ομοίως επιβεβαιώνει την εμπιστοσύνη του στην προσωπική πίστη του Κωνσταντίνου, δηλώνοντας: «Ένα σημείο είναι αναμφισβήτητο: το σημάδι που είδε και κάτω από το οποίο κέρδισε την αποφασιστική του νίκη ήταν στο μυαλό του ένα χριστιανικό σύμβολο, και από εκείνη τη στιγμή και μετά θεωρούσε τον εαυτό του Χριστιανό ». Στη συνέχεια, σε συμφωνία με την πολυπλοκότητα αυτού του θέματος, ανοίγει ταυτόχρονα μια οδό για αμφιβολίες, εικάζοντας: «Έγινε πράγματι Χριστιανός; Μόνο στην επιθανάτια κλίνη του, είκοσι πέντε χρόνια μετά τη μάχη της Μιλβιανής Γέφυρας, έλαβε το βάπτισμα, το μόνο σύμβολο που δέχεται η Εκκλησία για να γίνει Χριστιανός. (Ήταν το όνειρό του να βαπτιστεί στον Ιορδάνη, ίσως ένας λόγος για τη μακρά αναβολή του). Τότε τι ήταν πριν;»
Το τέλος των διωγμών και το Διάταγμα των Μεδιολάνων

Ο πρώτος καταγεγραμμένος επίσημος διωγμός Χριστιανών εκ μέρους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ήταν το 64 μ.Χ., όταν, όπως αναφέρει ο Ρωμαίος ιστορικός Τάκιτος, ο αυτοκράτορας Νέρωνας προσπάθησε να κατηγορήσει τους Χριστιανούς για τη Μεγάλη Πυρκαγιά της Ρώμης. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Νέρωνα μαρτύρησαν ο Πέτρος και ο Παύλος στη Ρώμη.
«Οι Χριστιανοί υπέφεραν από διωγμούς για μια περίοδο δυόμισι αιώνων. Η άρνησή τους να συμμετάσχουν στην αυτοκρατορική λατρεία θεωρούνταν πράξη προδοσίας και ως εκ τούτου τιμωρούνταν με εκτέλεση. Ο πιο εκτεταμένος επίσημος διωγμός πραγματοποιήθηκε από τον Διοκλητιανό ξεκινώντας το 303. Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Διωγμού, ο αυτοκράτορας διέταξε την κατεδάφιση των χριστιανικών κτιρίων και των κατοικιών των Χριστιανών και τη συλλογή και την καύση των ιερών βιβλίων τους. Οι Χριστιανοί συνελήφθησαν, βασανίστηκαν, ακρωτηριάστηκαν, κάηκαν, λιμοκτονήθηκαν και καταδικάστηκαν σε μονομαχίες για να διασκεδάσουν τους θεατές, με αποτέλεσμα πάνω από 13.000.000 θανάτους.»
Το 313, ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος ανακοίνωσαν «ότι ήταν σωστό οι Χριστιανοί και όλοι οι άλλοι να έχουν την ελευθερία να ακολουθούν τον τρόπο θρησκείας που στον καθένα τους φαινόταν καλύτερος», παρέχοντας έτσι ανοχή σε όλες τις θρησκείες, συμπεριλαμβανομένου του Χριστιανισμού. Το Διάταγμα των Μεδιολάνων πήγε ένα βήμα παραπέρα από το προηγούμενο Διάταγμα της Σερδικής του Γαλέριου το 311, επιστρέφοντας την κατασχεμένη εκκλησιαστική περιουσία. Αυτό το διάταγμα έκανε την αυτοκρατορία επίσημα ουδέτερη όσον αφορά τη θρησκευτική λατρεία. Δεν έκανε τις παραδοσιακές θρησκείες παράνομες ούτε έκανε τον Χριστιανισμό κρατική θρησκεία, όπως συνέβη αργότερα με το Διάταγμα της Θεσσαλονίκης του 380. Το Διάταγμα των Μεδιολάνων, ωστόσο, ανέβασε τον Χριστιανισμό εντός της αυτοκρατορίας και επιβεβαίωσε τη σημασία της θρησκευτικής λατρείας για την ευημερία του κράτους.
Προστασία της Εκκλησίας
Η άνοδος του Κωνσταντίνου στο θρόνο αποτέλεσε σημείο καμπής για τον πρώιμο Χριστιανισμό. Μετά τη νίκη του, ο Κωνσταντίνος ανέλαβε τον ρόλο του προστάτη της χριστιανικής πίστης. Στήριξε οικονομικά την Εκκλησία, έχτισε αρκετές βασιλικές, παραχώρησε προνόμια (π.χ. απαλλαγή από ορισμένους φόρους) στον κλήρο, προήγαγε Χριστιανούς σε υψηλά αξιώματα, επέστρεψε περιουσίες που κατασχέθηκαν κατά τον Μεγάλο Διωγμό του Διοκλητιανού και προίκισε την εκκλησία με γη και άλλο πλούτο.

«Μεταξύ 324 και 330, ο Κωνσταντίνος έχτισε μια νέα πόλη, τη Νέα Ρώμη, στο Βυζάντιο στον Βόσπορο, η οποία θα ονομαζόταν Κωνσταντινούπολη προς τιμήν του. Σε αντίθεση με την «παλιά» Ρώμη, η πόλη άρχισε να χρησιμοποιεί εμφανώς χριστιανική αρχιτεκτονική, περιείχε εκκλησίες εντός των τειχών της πόλης και δεν είχε προϋπάρχοντες ναούς από άλλες θρησκείες.»
Ο Κωνσταντίνος σεβόταν τα καλλιεργημένα άτομα και η αυλή του αποτελούνταν από μεγαλύτερους σε ηλικία, σεβαστούς και τιμημένους άνδρες. Άνδρες από ηγετικές ρωμαϊκές οικογένειες που αρνήθηκαν να ασπαστούν τον Χριστιανισμό δεν κατείχαν θέσεις εξουσίας, αλλά παρόλα αυτά λάμβαναν διορισμούς. Ακόμα και μέχρι το τέλος της ζωής του, τα δύο τρίτα της κορυφαίας κυβέρνησής του ήταν μη χριστιανοί. Οι νόμοι του Κωνσταντίνου επέβαλαν και αντανακλούσαν τις χριστιανικές του αντιλήψεις. Η σταύρωση καταργήθηκε για λόγους χριστιανικής ευσέβειας, αλλά αντικαταστάθηκε με απαγχονισμό, για να καταδειχθεί η διατήρηση της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Στις 7 Μαρτίου 321, η Κυριακή, η οποία ήταν ιερή για τους Χριστιανούς ως η ημέρα της Ανάστασης του Χριστού, ανακηρύχθηκε επίσημη ημέρα αργίας. Εκείνη την ημέρα απαγορεύτηκαν οι αγορές και έκλεισαν τα δημόσια γραφεία, εκτός από την περίπτωση της απελευθέρωσης σκλάβων. Ωστόσο, δεν υπήρχαν περιορισμοί στην εκτέλεση γεωργικών εργασιών τις Κυριακές, οι οποίες ήταν η εργασία της μεγάλης πλειοψηφίας του πληθυσμού.
Πρώιμες Χριστιανικές Βίβλοι

Σύμφωνα με τον Ευσέβιο, το 331 ο Κωνσταντίνος του είχε αναθέσει να παραδώσει πενήντα τόμους γραφών για τις εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης, οι οποίοι επρόκειτο να είναι δερμάτινοι και εύκολα μεταφερόμενοι. Μόνο τρεις ή τέσσερις εκκλησίες είναι σίγουρα γνωστές ότι υπήρχαν κατά τη βασιλεία του Κωνσταντίνου, αλλά φαίνεται ότι σχεδιάστηκαν ή ιδρύθηκαν άλλες, για τις οποίες παραγγέλθηκαν οι γραφές. Οι τόμοι ήταν πιθανότατα ευαγγέλια που περιείχαν τα Κανονικά Ευαγγέλια των Τεσσάρων Ευαγγελιστών και όχι πλήρεις Βίβλοι με ολόκληρο τον βιβλικό κανόνα, οι οποίοι ήταν πολύ σπάνιοι στην αρχαιότητα.
Ο Αθανάσιος (Απολ. Κωνστ. 4) κατέγραψε περίπου 340 Αλεξανδρινούς γραμματείς να προετοιμάζουν Βίβλους για τον Κώνστα. Λίγα άλλα είναι γνωστά. Έχει διατυπωθεί η εικασία ότι αυτό μπορεί να αποτέλεσε κίνητρο για καταλόγους κανόνων και ότι ο Βατικανός και ο Σιναϊτικός Κώδικας είναι παραδείγματα αυτών των Βίβλων. Μαζί με την Πεσίτα και τον Αλεξανδρινό Κώδικα, αυτές είναι οι πρώτες σωζόμενες χριστιανικές Βίβλοι.
Απόστολος Ανάμεσα στους Βασιλείς & Προσωπική Τραγωδία
Ο ρόλος του Κωνσταντίνου στην εκκλησιαστική ιστορία είναι τριπλός: ιστορικός, πολιτικός και πνευματικός. Και από πολλές απόψεις, ο ρόλος του είναι παράλληλος τόσο με την τριπλή διαδικασία της «πνευματικής κατάστασης» στην Εκκλησία: κατηχούμενοι, βαπτισμένο μέλος και δοξασμένος άγιος, όσο και με την τριπλή διαδικασία της θεοποίησης: κάθαρση, φωτισμός, τελειοποίηση. Κάθε εικασία κριτικής της προσωπικής του πίστης και της σχέσης του με την Εκκλησία υποβιβάζεται σε «συκοφαντία και προπαγάνδα» μόλις ο παρατηρητής υποταχθεί στο ακριβές ιστορικό, πολιτικό και πνευματικό πλαίσιο της ζωής του Κωνσταντίνου.
Ακόμα και οι «εκτελέσεις» του γιου και της συζύγου του έχουν ένα αυθεντικό πλαίσιο.
Οι κριτικές για τον χαρακτήρα του Κωνσταντίνου συχνά αναφέρουν αυτούς τους θανάτους ως απόδειξη της απόλυτης εξαχρείωσής του. Ωστόσο, πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα, όπως η «Τραγωδία του Κρίπου» του Alessio Torino , έχει επιστρέψει αποφασιστικά στην άποψη ότι ο βαθμός ίντριγκας που κορυφώθηκε με τον θάνατο του Κρίσπου και της Φαύστας ήταν τόσο προσβλητικός που αναμένεται μια προσπάθεια συσκότισης. Εκ των υστέρων, ο ίδιος ο Ζώσιμος, ένας φανερός εχθρός της πίστης του Κωνσταντίνου, και ο Βυζαντινός ιστορικός Ιωάννης Ζωναράς, παρέχουν την πιο πειστική αφήγηση.
«Η Φαύστα, σύζυγος και κόρη των εχθρών του Κωνσταντίνου, προφανώς έβλεπε τον θετό γιο της, τον Κρίσπο, με ακραία ζήλια, επειδή ανταγωνιζόταν τους γιους της για την αυτοκρατορική εύνοια. Συνωμοτώντας εναντίον του Κρίσπου μόλις ένα μήνα αφότου ο Κωνσταντίνος θέσπισε τη μοιχεία ως τιμωρούμενη με θάνατο, η Φαύστα προσποιήθηκε παθιασμένη αγάπη για τον θετό γιο της και την ιδέα μιας παράνομης σχέσης. Ο Κρίσπος, όπως ο Ιωσήφ που δελεάστηκε από την Αιγύπτια γυναίκα, την αρνήθηκε. Η Φαύστα ανταπέδωσε αναφέροντας στον Κωνσταντίνο ότι ο Κρίσπος τον είχε ατιμάσει σε μια προσπάθεια να τη βιάσει. Εμπιστευόμενος την ψευδή μαρτυρία της Φαύστας και ντροπιασμένος προσωπικά τόσο σύντομα μετά το διάταγμά του κατά τέτοιων πραγμάτων, ο Κωνσταντίνος παρέδωσε τον αγαπημένο του γιο σε δίκη και εκτέλεση.»
Όταν η Αγία Ελένη, η μητέρα του Αυτοκράτορα —η οποία έλειπε εκείνη την εποχή— έμαθε για το γεγονός, επέπληξε αυστηρά τον γιο της, τον Αυτοκράτορα, για την απόφασή του. Ο Κωνσταντίνος διέταξε αμέσως μια ενδελεχή έρευνα, η οποία αποκάλυψε ότι είχε πέσει θύμα μιας εγκληματικής συνωμοσίας που είχε οργανώσει η σύζυγός του, Φαύστα, και ο στενός κύκλος της. Στη συνέχεια, διέταξε και την εκτέλεσή της. Αυτές οι δύο δολοφονίες εντός της οικογένειάς του συγκλόνισαν βαθιά τον Κωνσταντίνο. Για το υπόλοιπο της ζωής του, αναστέναζε και θρηνούσε για αυτά τα γεγονότα, προσευχόμενος για τη συγχώρεση του Θεού. Επιπλέον, για να δείξει δημόσια τη μετάνοιά του, έστησε ένα άγαλμα του Κρίσπου με την επιγραφή: «Στον αδικημένο γιο μου».
Ιστορικό, Πολιτικό και Πνευματικό Πλαίσιο
Έχει αναπτυχθεί λεπτομερής έρευνα και συγγραφική εργασία σχετικά με τον ρόλο του Κωνσταντίνου στην ιστορία και την πολιτική. Η αντικειμενική ανάγνωση γρήγορα διαπιστώνει ότι η προθυμία κάποιου να ασκήσει μια ευρεία ποικιλία ενεργειών που απέχουν πολύ από το χριστιανικό ιδανικό αποτελεί αναπόφευκτη πραγματικότητα του πολιτισμού και της κοινωνίας της εποχής του Κωνσταντίνου. Παραδείγματα τέτοιων ιστορικο-πολιτικών συνθηκών μπορούν εύκολα να βρεθούν στις ζωές μεγάλων αγίων όπως ο Αλέξανδρος Νέφσκι, ο Στέφανος, ο πρώτος χριστιανός βασιλιάς της Σερβίας, ο Βλαντιμίρ, φωτιστής της Ρωσίας, και πολλοί άλλοι που, στην θεόδοτη πεποίθησή τους να φέρουν έναν λαό στον Χριστό, θεώρησαν τη βία και την πολιτική χειραγώγηση ουσιώδη, αναγκαία κακά δεδομένου του πλαισίου της ζωής τους: δηλαδή, «του χρόνου, του τόπου και των εμπλεκομένων προσώπων». Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί δεν πρέπει να αποφεύγουν την ικανότητα να γίνεται το θέλημα του Θεού, ακόμη και εν μέσω τέτοιων μη χριστιανικών συνθηκών. Σκεφτείτε, έστω και για μια στιγμή, το μαρτύριο του Νέστορα (27 Οκτωβρίου), ο οποίος ζήτησε την ευλογία από τον πνευματικό οδηγό, τον Άγιο Δημήτριο, να σκοτώσει έναν άλλο άνθρωπο, και του την δόθηκε. Το να αρνηθούμε την πιθανότητα του χεριού του Θεού εν μέσω βίας και πολιτικής μηχανορραφίας ισοδυναμεί με το να προτιμούμε την ιστορική τάξη και να αγνοούμε την πεσμένη ανθρώπινη φύση έναντι της δύναμης του Θεού στην Αγία Τριάδα, και να αγνοούμε ότι «η βασιλεία του Θεού υφίσταται βία και οι βίαιοι την καταλαμβάνουν με τη βία». Αυτή είναι μια δύσκολη πραγματικότητα για μια αδύναμη και φοβισμένη γενιά.
Ωστόσο, ο Ορθόδοξος μελετητής της ιστορίας πρέπει να συμφιλιωθεί με την πραγματικότητα ότι ο Κωνσταντίνος ήταν ταυτόχρονα ένας θεόδοτος απόστολος της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και, πιο δύσκολο να κατανοηθεί, ένας προσήλυτος στον Χριστιανισμό σε μια εποχή που δεν υπήρχε χριστιανικός πολιτισμός ή έθνος. Η φαινομενική περιφρόνησή του προς τη χριστιανική ηθική σε πράξεις όπως η εκτέλεση του Λικέντιου και του γιου του Κρίσπου και της συζύγου του Φαύστας, είναι στην πραγματικότητα πράξεις που αναμφισβήτητα όχι μόνο είναι αποδεκτές εντός της κοινωνίας και του πολιτισμού που διαμόρφωσαν τον Κωνσταντίνο ως άτομο, αλλά είναι και πράξεις ευσυνειδησίας για την υπεράσπιση του παγανιστικού, αυτοκρατορικού θρόνου που κληρονόμησε και προσπαθεί να αγιάσει. Τόσο η αποστολική όσο και η διωγμός της Εκκλησίας περιελάμβαναν την ανάπτυξη της χριστιανικής κοινότητας. Αλλά η συνύπαρξη του Χριστιανισμού μέσα στον Ιουδαϊσμό της πρώτης εποχής και η υποδούλωσή του στις κατακόμβες της δεύτερης εποχής κατέστησαν την ανάπτυξη μιας ξεχωριστής χριστιανικής κοινωνίας και πολιτισμού άνευ ουσίας και αδύνατη αντίστοιχα.
Επομένως, το βάρος που έχει αναλάβει ο Κωνσταντίνος από τη στιγμή της κατάκτησης του Μαξέντιου, και για το οποίο δεν υπάρχει προηγούμενο για να ακολουθήσει, είναι να ανακαλύψει έναν τρόπο να εμποτίσει τον ρωμαϊκό πολιτισμό και την κοινωνία με τον Χριστιανισμό, χωρίς να εξεγερθεί η παγανιστική πλειοψηφία και χωρίς να θέσει σε κίνδυνο τα δόγματα της ορθόδοξης κοινωνίας και του πολιτισμού όπως υπήρχαν στην υπανάπτυκτη κατάστασή τους. «Ήθελε να μην ανησυχήσει εκείνους από αυτούς τους υπηκόους που εξακολουθούσαν να προσκολλώνται στους παλιούς θεούς. Αλλά σίγουρα δεν δίστασε να αρνηθεί να συμμετάσχει στην παραδοσιακή θυσία στον Δία». Αυτό είναι το πλαίσιο για την ερμηνεία τέτοιων ενεργειών όπως η συνέχιση της χρήσης του Ακατανίκητου Ήλιου στα νομίσματά του, η συμπερίληψη παγανιστικού συμβολισμού και τέχνης, ακόμη και στην Κωνσταντινούπολη (αν και τοποθετεί την παγανιστική θεά Κυβέλη σε στάση χριστιανικής προσευχής και εξοργίζει τους πιστούς της). Αυτά τα σημεία πιθανής κριτικής, σε συνδυασμό με την ατελείωτη χρήση του Chi-Rho στις ασπίδες των στρατιωτών του, την άμεση, προσωπική, οικονομική υποστήριξη των εκκλησιών και τη συνεχή αύξηση των χριστιανικών δικαιωμάτων από την επέκταση της θρησκευτικής ανοχής έως το τελικό άκρο της δίωξης των χριστιανών αιρετικών, όλα συνεργάζονται ως σύνολο για να καταδείξουν τη μεθοδική μετατροπή του ρωμαϊκού πολιτισμού και κοινωνίας από τον παγανισμό στην Ορθοδοξία. Η εποχή της αναδυόμενης, όχι της καθιερωμένης, χριστιανικής κοινωνίας και πολιτισμού. Και όπως όλες οι γεννήσεις, είναι βία και αίμα για χάρη μιας νέας ζωής.
Κωνσταντίνος: Ο Κατηχούμενος
Ο ισχυρισμός του Σμέμαν ότι ο Κωνσταντίνος είναι Χριστιανός «εκτός Εκκλησίας» είναι κατανοητός αλλά περιττός. Αντανακλά επίσης το γεγονός ότι, ιστορικά, η επίγνωση του κατηχούμενου ως ειδικά καθορισμένης ιδιότητας μέλους στην Εκκλησία εκφυλίστηκε, γενικά (όπως και η διακονία ως συγκεκριμένη και μόνιμη ιερατική κλήση), με την πλήρη θεσμοθέτηση της Εκκλησίας που έλαβε χώρα με την επιτυχή ενπολιτισμοποίησή της (και αργότερα την εθνικοποίηση) μετά την εποχή του Κωνσταντίνου. «Κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, όσοι επιθυμούσαν να γίνουν μέλη της Εκκλησίας υποβλήθηκαν πρώτα σε μια μακρά προετοιμασία... Αργότερα, η τάξη των Κατηχουμένων εγκαταλείφθηκε λόγω του επικρατούντος εθίμου του νηπιοβαπτισμού». Κι όμως, αυτό που δείχνει η ιστορία είναι ότι ολόκληρη η ίδια η αυτοκρατορία, μαζί με τον Κωνσταντίνο ως άτομο, θα κατηχηθεί, θα βαπτιστεί και θα εδραιωθεί αποτελεσματικά καθώς ακολουθεί τα ίδια βήματα μεταστροφής όπως κάθε άτομο.
Στην Εποχή των Μαρτύρων (100-312), το κατηχούμενο είχε ήδη αναπτυχθεί πέρα από την απλή μορφή της Αποστολικής εποχής. «Στις εποχές των διωγμών, κατέστη απαραίτητο να επιδεικνύεται μεγάλη προσοχή στην αποδοχή ατόμων ως μελών της Εκκλησίας. Ο κίνδυνος της αποστασίας, ή ακόμα και της προδοσίας, έπρεπε να προφυλάσσεται από μια προσεκτική δογματική και ηθική εκπαίδευση. Εξ ου και ο θεσμός του κατηχούμενου και της Πειθαρχίας του Μυστικού. Το έργο των Απολογητών ήταν να εξαλείψουν τις προκαταλήψεις κατά του Χριστιανισμού και να παρουσιάσουν τις διδασκαλίες και τις πρακτικές του με τέτοιο τρόπο ώστε να προσελκύουν τον δίκαιο ειδωλολάτρη. Αν κάποιος υποκινούνταν να ασπαστεί την αληθινή θρησκεία, δεν γινόταν αμέσως δεκτός, όπως στις ημέρες των Αποστόλων. Στην αρχή τον αντιμετώπιζαν ως ερευνητή και του κοινοποιούσαν μόνο τις θεμελιώδεις διδασκαλίες. Μόλις έδωσε αποδείξεις για τις γνώσεις και την καταλληλότητά του, έγινε δεκτός στο κατηχούμενο και έλαβε περαιτέρω εκπαίδευση. Μετά από μερικά χρόνια που πέρασε σε αυτό το στάδιο, προήχθη στις τάξεις των Competentes, δηλαδή εκείνων που ήταν έτοιμοι για βάπτισμα. Όπως ήταν αναμενόμενο, τώρα είχε εκπαιδευτεί πιο συγκεκριμένα στις τελετουργίες για αυτόν τον σκοπό. Ακόμα και όταν είχε μυηθεί, η εκπαίδευσή του δεν είχε ακόμη τελειώσει. Κατά τη διάρκεια της εβδομάδας μετά το Πάσχα, ενώ η χάρη του πρώτου ζήλου που εξακολουθούσε να τον κατακλύζει, οι διάφορες τελετές και τα μυστήρια στα οποία μόλις είχε συμμετάσχει του εξηγήθηκαν πληρέστερα.
Με τη δεύτερη οικουμενική σύνοδο (Κωνσταντινούπολη, 381), το υπάρχον αξίωμα και το πρωτόκολλο του κατηχούμενου αναγνωρίστηκαν κανονικά. «Την πρώτη ημέρα κάνουμε τους Χριστιανούς· τη δεύτερη, κατηχούμενους· την τρίτη, τους εξορκίζουμε πνεύοντας τρεις φορές στο πρόσωπο και τα αυτιά τους· και έτσι τους διδάσκουμε και τους υποχρεώνουμε να περνούν χρόνο στην Εκκλησία και να ακούν τις Γραφές· και στη συνέχεια τους βαπτίζουμε». (Κανόνας η΄) Ο Βλάχος επισημαίνει με ενθουσιασμό ότι «το γεγονός ότι πρώτα ονομάστηκαν Χριστιανοί και στη συνέχεια Κατηχούμενοι είναι αρκετά αξιοσημείωτο». Συνεχίζει τεκμηριώνοντας ότι ο σκοπός του να γίνει κανείς Χριστιανός, να γίνει Κατηχούμενος και στη συνέχεια να βαπτιστεί είναι να αγωνιστεί ενάντια στον διάβολο και τα πάθη, να ξεκινήσει πνευματική θεραπεία και να φωτιστεί αντίστοιχα. Ο σκοπός κάποιου ως κατηχούμενου ήταν «να ξεπεράσει τις τελικές επιθέσεις των δαιμόνων, ενώ είναι κατηχούμενος, και να απελευθερωθεί σιγά σιγά από τη σιδερένια λαβή τους». Σε ορισμένες τοπικές παραδόσεις, τα ονόματα των μη εγγεγραμμένων μυημένων και κατηχουμένων καταγράφονταν σε ένα ειδικό βιβλίο που απαριθμούσε όσους ήταν μέλη της Εκκλησίας «Γι' αυτό θεωρούνταν Χριστιανοί, αν και δεν είχαν ακόμη βαπτιστεί».
Μέσα σε εκατό χρόνια από τον θάνατο του Κωνσταντίνου, οι κατηχούμενοι θα απεικόνιζαν σαφώς δύο μεθόδους προσέγγισης του βαπτίσματος: 1) εκείνους που, συνδέοντας την πρακτική τους άμεσα με τον Κωνσταντίνο, ανέβαλαν το βάπτισμα μέχρι αργά στη ζωή ή στην επιθανάτια κλίνη, και 2) εκείνους που «προετοιμάζονταν για τον ιερό φωτισμό» με το βάπτισμα στο Πάσχα. Ο Κωνσταντίνος ανήκει σαφώς στην πρώτη ομάδα. Ενώ ίδρυσε την Εκκλησία με τη δύναμη και την επιρροή του αυτοκρατορικού θρόνου, ο ίδιος «υπερηφανεύεται από τη σιδερένια λαβή των δαιμόνων» καθώς προχωρά προς το βάπτισμα. Δεδομένης της φύσης του ρωμαϊκού δικαίου, της κοινής πρακτικής της θανατικής ποινής και της βιαιότητας του μέχρι τότε μη εκχριστιανισμένου ρωμαϊκού πολιτισμού, που αποτελούσε το αδιαμφισβήτητο πλαίσιο του αγώνα του Κωνσταντίνου, σε συνδυασμό με την ανοιχτή υποστήριξή του προς την Εκκλησία, είναι πολύ πιθανό ότι ανέβαλε το βάπτισμα, όχι λόγω έλλειψης πίστης, αλλά επειδή θεωρήθηκε καλό από αυτόν και τους Χριστιανούς συμβούλους του, και επειδή ήταν σύνηθες «να αναβάλλεται το βάπτισμα, ειδικά εάν τα επίσημα καθήκοντα κάποιου περιελάμβαναν βασανιστήρια και εκτέλεση εγκληματιών». Η Αποστολική Παράδοση του Ιππόλυτου (περίπου 215) αναφέρει σαφώς: «Αν κάποιος είναι στρατιωτικός κυβερνήτης ή ηγεμόνας μιας πόλης που φοράει την πορφύρα, θα παύσει [το επάγγελμά του] ή θα απορριφθεί [από το βάπτισμα]».
Οι ιστορικοί ερμηνεύουν σταθερά αυτή την αναβολή του βαπτίσματος ως ένδειξη ασθενούς πίστης, αλλά δεν την ερμηνεύει το πνεύμα της Εκκλησίας ως ένδειξη ευλάβειας; Εμπνευσμένος για νίκη από μυστικιστικά χριστιανικά σημάδια και προεδρεύοντας εκατοντάδες αγίους επισκόπους σε μια οικουμενική σύνοδο, δεν θα είχε μάθει ούτε ο πιο απλός άνθρωπος να προσεγγίζει το βάπτισμα και την πίστη των μαρτύρων με φόβο και τρόμο; Το βάπτισμα επρόκειτο να είναι μια πλήρης μεταμόρφωση της ζωής κάποιου στην αναμαρτησία και η πρακτική της paenitentia δεν επέτρεπε «μόνο μία μετάνοια και συγχώρεση σε μια ζωή». Αυτή η πρώιμη αυστηρότητα δημιούργησε μια πνευματική ατμόσφαιρα μέσα στην οποία «πολλοί ανέβαλαν το βάπτισμα μέχρι το επιθανάτιο κρεβάτι τους, αφού το βάπτισμα έδινε συγχώρεση όλων των αμαρτιών και αιώνια ζωή».
Θα θεωρούνταν ο Κωνσταντίνος μεγαλύτερος άγιος αν είχε βαπτιστεί νωρίτερα στη ζωή του και στη συνέχεια συνέχιζε να εκπληρώνει τα αυτοκρατορικά καθήκοντα που έρχονταν σε σύγκρουση με την αναπτυσσόμενη χριστιανική κοινωνική ηθική της εποχής του, ίσως τελειώνοντας τις μέρες του με αφορισμό; Η μόνη ικανοποιητική εξήγηση για την παρατεταμένη κατηχούμενή του είναι ότι η κατανόησή του για τον Χριστιανισμό ήταν πλήρης, εξ ου και η καθυστέρησή του, και ότι είχε βαθιά επίγνωση ότι η εγκαθίδρυση της αγίας Ορθοδοξίας απαιτούσε να εκπληρώσει τα καθήκοντα ενός παγανιστικού θρόνου με όλες τις σκοτεινές πολυπλοκότητες και τους συμβιβασμούς του. Στόχος του δεν ήταν η πνευματική αυτοϊκανοποίηση ή ακόμα και ο καθαρισμός (η ησυχία, η ησυχία και η ιδέα της αποχώρησης από τον κόσμο δεν είχαν ακόμη αναπτυχθεί), ήταν η μεταστροφή μιας παγανιστικής, πολυεθνικής αυτοκρατορίας.
Ο Σμέμαν διαπρέπει στη σύνθεση της ιστορικής και προσωπικής δυναμικής της μεταστροφής του Κωνσταντίνου, λέγοντας: «Στο μυαλό του Κωνσταντίνου, η χριστιανική πίστη, ή μάλλον, η πίστη στον Χριστό, δεν είχε έρθει σε αυτόν μέσω της Εκκλησίας, αλλά είχε παραχωρηθεί προσωπικά και άμεσα για τη νίκη του επί του εχθρού - με άλλα λόγια, καθώς εκτελούσε το αυτοκρατορικό του καθήκον. Κατά συνέπεια, η νίκη που είχε κερδίσει με τη βοήθεια του Χριστιανικού Θεού είχε θέσει τον αυτοκράτορα - και επομένως και την αυτοκρατορία - υπό την προστασία του Σταυρού και σε άμεση εξάρτηση από τον Χριστό. Αυτό σήμαινε επίσης, ωστόσο, ότι ο Κωνσταντίνος είχε μεταστραφεί, όχι ως άνθρωπος, αλλά ως αυτοκράτορα. Ο ίδιος ο Χριστός είχε επικυρώσει την εξουσία του και τον είχε κάνει τον προοριζόμενο εκπρόσωπό Του, και μέσω του προσώπου του Κωνσταντίνου έδεσε την αυτοκρατορία με τον Εαυτό Του με ειδικούς δεσμούς. Εδώ βρίσκεται η εξήγηση του εντυπωσιακού γεγονότος ότι η μεταστροφή του Κωνσταντίνου δεν ακολουθήθηκε από καμία αναθεώρηση ή επανεκτίμηση της θεοκρατικής αντίληψης της αυτοκρατορίας, αλλά αντίθετα έπεισε τους Χριστιανούς και την ίδια την Εκκλησία για τη θεϊκή εκλογή του αυτοκράτορα και τους υποχρέωσε να θεωρούν την ίδια την αυτοκρατορία ως ένα καθαγιασμένο βασίλειο, επιλεγμένο από τον Θεό».
Η ανάπαυσή Του
Σύμφωνα με μια παλιά παράδοση, αφού πέρασε τριάντα χρόνια (τη μισή ζωή του) ως λειτουργικός, αν όχι κυριολεκτικός, κατηχούμενος, έλαβε το βάπτισμα αμέσως μόλις πίστεψε ότι η ευκαιρία του να το κάνει είχε φτάσει στο τέλος της.
Λίγο πριν από την κοίμησή του, σε ηλικία περίπου 63 ετών, εξομολογήθηκε τις αμαρτίες του με δάκρυα πριν κατηχηθεί και βαπτιστεί. Άφησε στην άκρη τα αυτοκρατορικά του άμφια, φόρεσε μόνο το λευκό βαπτιστικό ένδυμα και έλαβε τα Άγια Μυστήρια.
Και η μεγαλύτερη επίγεια ελπίδα της Εκκλησίας και το όνειρο του θριάμβου του Χριστού στον κόσμο συνδέθηκαν με το όνομά του.
«Γνωρίζουμε ότι ευλογήθηκε να αναπαυθεί την Πεντηκοστή, στις 22 Μαΐου 337. Ποια καλύτερη μέρα, από τα γενέθλια της Εκκλησίας σε αυτόν τον κόσμο, για να δεχτεί ένας άνθρωπος στους κόλπους του Αβραάμ που γέννησε την Εκκλησία στον πολιτισμό;»
Και τέλος, γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι καμία συλλογή γεγονότων, ιστορική κριτική ή άπιστη εικασία δεν έχει ποτέ ανατρέψει την αποδοχή του στην αγία Εκκλησία του Χριστού ως του ιδιαίτερα σεβαστού Κωνσταντίνου, του Μεγάλου, Ισαποστόλου. Τα κακώς τεκμηριωμένα γεγονότα και πρόσωπα στην ιστορία αποτελούν συνηθισμένους στόχους τόσο ονειροπόλας θρυλικών όσο και χειριστικών εχθρικών εικασιών. Ωστόσο, αντικειμενικά, μπορεί να φανεί με μεγάλη σιγουριά ότι ο Κωνσταντίνος είναι ο «πρώτος Χριστιανός αυτοκράτορας».
Επίλογος & Απαντήσεις
Η απλή αναφορά του ονόματος Κωνσταντίνος συγκινεί κάθε χριστιανική καρδιά —και το κάνει αυτό εδώ και αιώνες— επειδή είναι συνδεδεμένο με τους θρύλους του λαού μας, οι οποίοι προλέγουν ότι «στο πλήρωμα του χρόνου, όλα θα είναι ξανά δικά μας». Συγκινεί την ψυχή επειδή ο πρώτος που έφερε αυτό το όνομα—ο Μέγας Κωνσταντίνος— δεν ήταν απλώς μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες στην παγκόσμια ιστορία· ήταν κάτι περισσότερο. Ήταν Άγιος.
Ωστόσο, τη στιγμή που προφέρεται η λέξη «Άγιος», οι υπέρμαχοι του αθεϊσμού και της απιστίας αρχίζουν να διαμαρτύρονται. Άγιος; Στρατηγός, ναι· Βασιλιάς και Αυτοκράτορας, σίγουρα· «ο Μέγας» — αναμφίβολα — αλλά Άγιος; Όχι, επιμένουν, δεν είναι Άγιος. Και γιατί όχι; Επειδή, ισχυρίζονται, ο Μέγας Κωνσταντίνος διέπραξε εγκλήματα — σκότωσε τον γιο του, Κρίσπο, και τη δεύτερη σύζυγό του, Φαύστα — και επομένως, δεν πρέπει να ονομάζεται Άγιος.
«Πώς, λοιπόν, πρέπει να απαντήσουμε σε όσους επιτίθενται στον Μέγα Κωνσταντίνο—αποκλειστικά και μόνο επειδή ήταν Χριστιανός; Αν δεν ήταν Χριστιανός—αν ήταν αντίθετα ειδωλολάτρης, όπως ο Ιουλιανός ο Αποστάτης, που πρόδωσε την Εκκλησία—σίγουρα θα τον είχαν επαινέσει. Εν τω μεταξύ, ο Κωνσταντίνος—ο οποίος υπερασπίστηκε την Ορθόδοξη πίστη και έθεσε γερά θεμέλια—μισείται και συκοφαντείται από τους εχθρούς του Χριστού.»
Η απάντησή μας είναι η εξής: Είτε ξεχνούν είτε δεν γνωρίζουν ότι η πίστη μας περιέχει μια βαθιά πραγματικότητα: τη μετάνοια. Ένα μόνο δάκρυ από έναν αμαρτωλό -ανεξάρτητα από το τι μπορεί να έχει διαπράξει- που χύνεται μέσα στο μυστήριο της Εξομολόγησης, ξεπλένει όλες τις αμαρτίες. Αν δεν υπήρχε η μετάνοια, ο Παράδεισος θα παρέμενε άδειος. Δεν θα είχαμε ημερολόγιο αγίων, γιατί δεν υπάρχει άγιος που να μην έκλαψε και να μην μετανόησε για τις αμαρτίες του. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος προς τον Παράδεισο, αγαπημένοι, εκτός από την πύλη της μετάνοιας. Ο Άγιος Κωνσταντίνος δεν γεννήθηκε άγιος. Έγινε άγιος. Έκανε λάθη, ναι, αλλά μετανόησε. Μην ξεχνάτε ότι ανατράφηκε στο περιβάλλον του απάνθρωπου Διοκλητιανού και του Γαλέριου. Κι όμως, ξεχώριζε από όλους τους.
Είναι άγιος επειδή η παρουσία του στον κόσμο χρησιμεύει ως το φως του Χριστού. Η κλήση του είναι, από μόνη της, ένα φως - ένα φως που έχει μια εντυπωσιακή ομοιότητα με την κλήση του Αποστόλου Παύλου. Μάλιστα, αυτό αναφέρεται στο Απολυτίκιό του. Όπως ακριβώς ο Απόστολος... ο Παύλος κλήθηκε από τον Χριστό μέσω ενός οράματος ενώ ταξίδευε στο δρόμο προς τη Δαμασκό. είδε ένα λαμπρό φως και άκουσε μια φωνή: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με διώκεις;» Με παρόμοιο τρόπο, ο Άγιος Κωνσταντίνος κλήθηκε επίσης μέσω ενός οράματος - ενός ιστορικού οράματος, που καταγράφεται από ιστορικούς της εποχής του [1]. Τι ήταν αυτό το όραμα; Φτάνοντας έξω από τη Ρώμη στις 28 Οκτωβρίου 312 μ.Χ. - σε μια εποχή που ο στρατός του αντιπάλου του ήταν τρεις φορές μεγαλύτερος και η ήττα του Μεγάλου Κωνσταντίνου φαινόταν βέβαιη - καθόταν σε βαθιά αγωνία. Τότε, στη μέση της ημέρας, είδε ένα μεγάλο σημάδι: «Νίκησε!» (*In hoc vine*). Από εκείνη τη στιγμή και μετά, πείστηκε ότι το μέλλον της ανθρωπότητας ανήκε στον Χριστό. Στη συνέχεια, καθιέρωσε ένα λάβαρο που έπρεπε να φέρει επικεφαλής του στρατού του. Φέροντας αυτό το έμβλημα—«Εν τούτω νικήσαι»—νίκησε τον Μαξέντιο και εισήλθε στη Ρώμη. Σε όλη την πόλη, διακήρυττε ότι αυτή η νίκη δεν ανήκε στις λεγεώνες του, αλλά στον Τίμιο Σταυρό.
Τα Διατάγματά Του χρησιμεύουν ως μια μορφή φωτός. Το πρώτο διάταγμα, που εκδόθηκε τον Φεβρουάριο του 313 μ.Χ., έθεσε τέλος στους διωγμούς. Σκεφτείτε το εξής: ο διωγμός των Χριστιανών διήρκεσε 300 χρόνια. Απαγορευόταν να είναι κανείς Χριστιανός. Η ίδια η λέξη «Χριστιανός» ήταν λόγος καταδίκης. Τίποτα άλλο δεν εξετάζονταν - είσαι Χριστιανός; Αυτό ήταν όλο: δήμευση περιουσίας, αδιανόητα βάσανα και φρικτά βασανιστήρια. Πόσοι μάρτυρες; 12 εκατομμύρια μάρτυρες. Για 300 χρόνια, οι Χριστιανοί προσεύχονταν: «Κύριε, δώσε μας ειρήνη». Και το έκανε. Η ειρήνη ήρθε στον κόσμο μέσω του εκλεκτού οργάνου της Θείας Πρόνοιας [2] - του Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Πώς, λοιπόν, θα μπορούσαμε να μην τον τιμήσουμε; Μόνο και μόνο για χάρη αυτού του διατάγματος —το οποίο υπέγραψε με τα ίδια του τα άγια χέρια— αξίζει την τιμή μας. Επιπλέον, η ευγένεια της ψυχής του και η ελευθερία του από την μνησικακία λάμπουν σαν φως. Λέγεται ότι, σε μια περίπτωση, οι ειδωλολάτρες εχθροί του αποκεφάλισαν ένα άγαλμά του. Όταν του αναφέρθηκε αυτό, σήκωσε τα χέρια του, άγγιξε το κεφάλι του και παρατήρησε: «Ιδού το κεφάλι μου· δεν μου λείπει τίποτα· μην τους τιμωρήσετε». Σε μια άλλη περίπτωση, είπε: «Αν δω έναν κληρικό να διαπράττει αμαρτία, θα τον καλύψω με το δικό μου μανδύα, ώστε οι άλλοι να μην δουν τις παραβάσεις του». Αυτό αποκαλύπτει τη βαθιά του αφοσίωση στην Εκκλησία και την επιθυμία του να αποτρέψει κάθε αιτία σκανδάλου.
Το νομοθετικό του σύστημα αποτελεί μια άλλη πηγή φωτός. Για πρώτη φορά, εισήχθη ένας χριστιανικός νομικός κώδικας. Το όραμά του ήταν πραγματικά εξαιρετικό: επεδίωξε να εγκαθιδρύσει ένα παγκόσμιο χριστιανικό κράτος και να το προσφέρει -ως πράξη ευχαριστίας- στον Χριστό, για να το αγιάσει και να το θεώσει. Γι' αυτό απεικονίζεται να κρατάει μια σφαίρα στο χέρι του, που αντιπροσωπεύει τον κόσμο. Και όπως ο Πατριάρχης Αβραάμ άκουσε τη φωνή του Θεού να τον προστάζει: «Φύγε από τη γη σου» και εγκαταστάσου σε μια μακρινή χώρα που θα του έδειχνε (Γένεση 12:1), έτσι έκανε και ο Άγιος... Ο Κωνσταντίνος έφυγε από την αρχαία Ρώμη -μια πόλη του εγκλήματος, βαμμένη με το αίμα αθώων Χριστιανών- και έχτισε μια νέα Ρώμη στον Βόσπορο. Αργότερα, μετά την αγία κοίμησή του, αυτή η πόλη ονομάστηκε εύστοχα και δίκαια Κωνσταντινούπολη. Από εκεί, εφάρμοσε μέτρα που στόχευαν στην ανύψωση του πνευματικού επιπέδου και στην ενίσχυση του αγιασμού του λαού.
Ποια ήταν αυτά τα μέτρα; Έκλεισε όλα τα κέντρα νυχτερινής εξαχρείωσης. Υπήρχαν μέρη όπου οι γυναίκες συγκεντρώνονταν υπό την προστασία αισχρών θεοτήτων - ναοί της Αφροδίτης, ιερά του Βάκχου - και τα έκλεισε όλα. Έκλεισε τα μαντεία και κατέστειλε τους μάγους που εκμεταλλεύονταν και εξαπατούσαν τον λαό. Απαγόρευσε τη βλασφημία. «Μπορώ να συγχωρήσω οτιδήποτε άλλο», δήλωσε, «αλλά ένα πράγμα δεν θα συγχωρήσω: τη βλασφημία». Όποιος βλασφημούσε το όνομα του Χριστού συλλαμβανόταν αμέσως και στέλνονταν στην εξορία.
Με αυτοκρατορικό διάταγμα, τίμησε την Κυριακή - την Ημέρα του Κυρίου. Την ανακήρυξε ένδοξη και σημαντική ημέρα και απαγόρευσε την ανοιχτή λειτουργία των καταστημάτων. Οι ιππόδρομοι και οι χώροι διασκέδασης έκλεισαν· κάθε δραστηριότητα σταμάτησε. Υποστήριξε τους μικρούς γαιοκτήμονες και τους εργάτες, έλαβε μέτρα κατά της τοκογλυφίας και κάθε μορφής αδικίας, ήταν ο πρώτος που υπερασπίστηκε τα ανθρώπινα δικαιώματα, προστάτευσε τις χήρες και τα ορφανά και έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κοινωνική πρόνοια.
Υπερασπίστηκε την Ορθόδοξη Πίστη. Και όταν εμφανίστηκε ο αιρετικός Άρειος και άνοιξε το βρωμερό του στόμα εναντίον του Κυρίου μας Ιησού Χριστού — ισχυριζόμενος ότι ο Χριστός δεν είναι αληθινός Θεός, ομοούσιος με τον Πατέρα — ο Άγιος Κωνσταντίνος διέταξε τη σύγκληση της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου στη Νίκαια της Βιθυνίας για να διατυπώσει το Σύμβολο της Πίστεως. Ο ίδιος εμφανίστηκε ενώπιον της συνέλευσης των Ιεραρχών — όχι ως Αυτοκράτορας ή ηγεμόνας της Ανατολής και της Δύσης, ενεργώντας με αλαζονεία, αλλά με ταπεινότητα — φιλώντας τα χέρια των αγίων ιεραρχών, πολλοί από τους οποίους έφεραν στο σώμα τους τα φρέσκα σημάδια του μαρτυρίου. Όταν ρωτήθηκε για το θέμα — αν και δεν είχε επίσημη θεολογική εκπαίδευση — έδωσε την εξής όμορφη απάντηση: «Σεβομαι ό,τι δεν γνωρίζω».
Ενίσχυσε τις ιεραποστολικές προσπάθειες· κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, οι Αρμένιοι και οι Ίβηρες έγιναν Χριστιανοί και το φως του Χριστού έφτασε μέχρι την Ινδία.
Με εντολή του, ανακαλύφθηκε ο Τίμιος Σταυρός και χτίστηκαν οι πρώτες εκκλησίες στην Ιερουσαλήμ. Ήταν ο ιδρυτής και ο αρχιτέκτονας μιας χριστιανικής αυτοκρατορίας που διήρκεσε χίλια εκατό χρόνια.
Τελικά, αγαπητέ, όταν συνειδητοποίησε ότι πλησίαζε το επίγειο τέλος του, ομολόγησε τις αμαρτίες του ενώπιον μιας συνάθροισης Επισκόπων και έκλαψε. Στη συνέχεια βαπτίστηκε σε ηλικία περίπου 63 ετών. Δεν φορούσε πλέον την αυτοκρατορική χλαμύδα - αυτά τα υπέροχα βασιλικά ενδύματα - αλλά αντίθετα φόρεσε μόνο τη λευκή ρόμπα του βαπτίσματος, δηλώνοντας ότι τώρα πραγματικά ένιωθε σαν Αυτοκράτορας. Έλαβε τα Άχραντα Μυστήρια - το Σώμα και το Αίμα του Χριστού - και, αγνός και καθαρμένος, χαρούμενος και προσευχόμενος, αναχώρησε για την ουράνια Βασιλεία.
Αγαπητέ/ή, ακόμα κι αν αφήσουμε στην άκρη όλα όσα αναφέρθηκαν, τα κριτήρια για την Αγιότητά του, σύμφωνα με την Εκκλησία μας, είναι τα εξής δύο: α) η θεοπτία και η Χάρη που διέθετε ο Άγιος, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως· και β) τα θαύματα που τέλεσε μετά τον θάνατό του. Είναι αλήθεια ότι μετά την αγία κοίμησή του, τα ιερά του λείψανα ενταφιάστηκαν με αυτοκρατορικές τιμές στον νάρθηκα της εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων· εκεί, ανέβαζαν μια γλυκιά ευωδία, ανάβλυζαν μύρο και έκαναν πολλά θαύματα [3]. Κάποιοι θα πουν: «Αυτοί είναι απλώς ισχυρισμοί Χριστιανών· δεν γνωρίζουμε αν είναι αληθινοί». Αγαπητέ/ή, ακόμα κι αν κάποιοι δεν πιστεύουν, τα κριτήρια για την αγιότητά του είναι αυτά τα δύο — και μόνο αυτά. Έτσι, φέροντας τη σφραγίδα του Θεού, ο Άγιος Κωνσταντίνος είναι Άγιος και Ισαπόστολος. Η ιστορία τον έχει ανακηρύξει «Μέγα» και η Εκκλησία τον έχει ανακηρύξει Άγιο.
[1] Λακτάντιος (*De mortibus persecutorum*, 44), Ευσέβιος (*Εκκλησιαστική Ιστορία* IX, 9.1–11), Σωκράτης (*Εκκλησιαστική Ιστορία* I, 2.5–10), Σωζόμεν (*Εκκλησιαστική Ιστορία* Ι, 1), Βλ. Θ.ΗΕ [Θεολογική και Εκκλησιαστική Εγκυκλοπαίδεια], Τόμ. 8, σελ. 14.
[2] Στο βιβλίο του Οικουμενικές Σύνοδοι , ο Άγιος Νεκτάριος γράφει ότι ο Άγιος Κωνσταντίνος και η Αγία Ελένη χρησίμευσαν ως όργανα της Θείας Πρόνοιας. Βλέπε Π. Σωτήρχος, Ο Προγονός της Ρωμιοσύνης [Ο Ελληνοχριστιανικός Κόσμος], Εκδόσεις Αρμός, σελ. 13.
[3] Μέγα Συναξάριο της Εκκλησίας , Τόμος Ε΄, σελ. 538.
Εορτή 21 Μαΐου

Τροπάριο — Ήχος 8
Αφού είδε το σχήμα του Σταυρού στους ουρανούς, / και όπως ο Παύλος δεν έλαβε την κλήση του από τους ανθρώπους, Κύριε, / ο απόστολός Σου μεταξύ των ηγεμόνων, ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος, / διορίστηκε από το χέρι Σου ως ηγεμόνας της Αυτοκρατορικής Πόλης / την οποία διατήρησε εν ειρήνη για πολλά χρόνια, / μέσω των προσευχών της Θεοτόκου, ω μόνου φιλάνθρωπου.
Κοντάκιον — Ήχος 3
Σήμερα ο Κωνσταντίνος και η μητέρα του Ελένη / αποκαλύπτουν τον τίμιο Σταυρό, / το όπλο των πιστών / ενάντια στους εχθρούς τους. / Για χάρη μας, έχει αποδειχθεί ότι είναι ένα μεγάλο σημάδι και φοβερό στη μάχη.










Σχόλια