Το να βρίσκεσαι στο δυτικό ημισφαίριο της Αγγλίας μοιάζει να απέχει αρκετά στάδια από την αρχαία ορθόδοξη πίστη, αλλά με την έκθεση της ταπισερί Bayeux στο Βρετανικό Μουσείο δεν μπορεί κανείς παρά να αναρωτιέται τι χάθηκε στην ομίχλη του χρόνου.

Οι Αγγλοσάξονες
Σίγουρα υπάρχουν σημαντικές συμπτώσεις - το Μεγάλο Σχίσμα συνέβη μόλις δώδεκα χρόνια πριν από την Νορμανδική Κατάκτηση. Οι Νορμανδοί είχαν το κλειδί και την ασυνήθιστη υποστήριξη του Πάπα. Οι Αγγλοσάξονες ευγενείς δεν κατέφυγαν στη Ρώμη, αλλά στην Ορθόδοξη Κωνσταντινούπολη. Εκεί, πιστεύεται, εντάχθηκαν στην περίφημη Βαράγγεια Φρουρά του Βυζαντινού Αυτοκράτορα. Αυτές οι συνθήκες φαίνεται να υποδ ηλώνουν μια συνεχή σύνδεση με την Ανατολική Ορθοδοξία.
Πρέπει να θυμόμαστε ότι η Δύση δεν διασπάστηκε απότομα και εντελώς από την Ορθοδοξία στο Μεγάλο Σχίσμα το 1054. Πιθανότατα, μεγάλο μέρος της Ορθόδοξης πρακτικής και ένα ορθόδοξο φρόνημα συνέχισαν. Ακόμα και αυτός ο Ρωμαιοκαθολικός Άγιος, ο Φραγκίσκος της Ασίζης, εμπνεύστηκε στην κλίση του από μία Βυζαντινή εικόνα, της σταυρώσεως του Αγίου Δαμιανού το 1205 στην Ιταλία. Οι συνεχιζόμενοι δεσμοί μπορούν να φανούν στον τρόπο με τον οποίο η πρώιμη μεσαιωνική εικονογραφία εξακολουθεί να έχει αυτό που είναι τώρα γνωστό ως «ανατολικό» ή «βυζαντινό» στυλ. Επομένως, δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε ότι στη βορειοδυτική πλευρά του αγγλοσαξονικού βασιλείου η ορθόδοξη πρακτική και θεολογία θα παρέμεναν ανεπηρέαστες από τις αλλαγές στην υπόλοιπη Δυτική Ευρώπη.
Πράγματι, ένα παρόμοιο και παλαιότερο μοτίβο αποδεικνύεται στο έργο του Σεβάσμιου Βέδα σχετικά με την διατήρηση παλαιών και ακανόνιστων πρακτικών στη Βρετανία, όταν οι τότε παγανιστές Αγγλοσάξονες κατέκτησαν την μετα-ρωμαϊκή χριστιανική κοινωνία στη Βρετανία. Μόνο στη Σύνοδο του Γουίτμπι το 664 μ.Χ., όταν ο νεοφώτιστος Αγγλοσάξονας βασιλιάς, Οσγου, έπρεπε να επιλέξει μεταξύ του ιθαγενούς κελτικού χριστιανισμού της Βρετανίδας συζύγου του, που εγκαταλείφθηκε από τους Ρωμαίους για να γίνει μέρος της τοπικής κουλτούρας, και του τυπικού ορθόδοξου-καθολικού χριστιανισμού, καταργήθηκαν τα τοπικά και ιδιόμορφα έθιμα τον έβδομο αιώνα. Η Αγγλία υιοθέτησε την ηπειρωτική ημερομηνία του Πάσχα και το ρωμαϊκό έθιμο του τύπου της κουράς για τους μοναχούς της. Επομένως, δεν είναι παράλογο να υποθέσουμε ότι ομοίως, σε μεταγενέστερη ημερομηνία, η αγγλοσαξονική Αγγλία είχε απομακρυνθεί από την καθολική ήπειρο. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι οι Νορμανδοί κατακτητές τακτοποίησαν τη λατρεία σε αυτή τη γη μετά την Κατάκτηση, ευθυγραμμίζοντάς την με την καθολική ήπειρο υπό τον Παπισμό. Ίσως ορισμένα από αυτά τα έθιμα ήταν εναπομείνασες ορθόδοξες τελετουργίες που είχαν εγκαταλειφθεί από τη Δύση;
Σε κάθε περίπτωση, το Αγγλοσαξονικό Βασίλειο της Αγγλίας και οι πολλοί άγιοί του ανήκουν στην ιστορία τόσο της Ρωμαιοκαθολικής όσο και της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ήταν ένα βασίλειο προ του Σχίσματος και είναι πολύ πιθανό οι επιπτώσεις του Σχίσματος με την Ορθόδοξη Ανατολή να μην είχαν διασχίσει τη Μάγχη. Το Αγγλοσαξονικό Χριστιανικό Βασίλειο τερματίστηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την ενότητα των Ανατολικών και Δυτικών Εκκλησιών.
Αυτό που είναι επίσης ενδεικτικό είναι ότι η αγγλοσαξονική αριστοκρατία ένιωθε σαφώς μεγαλύτερη συγγένεια με την Κωνσταντινούπολη παρά με τη Ρώμη. Διότι επέλεξαν να αναζητήσουν καταφύγιο όχι στη Ρώμη αλλά στο Βυζάντιο, καθιστώντας τους μέλη της περίφημης Βαράγγειας Φρουράς του Ορθόδοξου Αυτοκράτορα, η οποία αποτελούνταν από Σκανδιναβούς και Γερμανούς πολεμιστές πιστούς μόνο στον Αυτοκράτορα.
Κάποιοι λένε ότι, δυστυχώς για την αγγλοσαξονική ελίτ, θα έβρισκαν το τέλος τους στη Μάχη του Δυρραχίου εναντίον των Νορμανδών με επικεφαλής τον Ροβέρτο Γυισκάρδο, οι οποίοι εισέβαλαν στη βυζαντινή Σικελία. Η εκδίκηση εναντίον των εισβολέων της πατρίδας τους μετατράπηκε σε δική τους εξόντωση για τους Αγγλοσάξονες. Άλλοι ισχυρίζονται ότι οι Αγγλοσάξονες εγκαταστάθηκαν κοντά στη Μαύρη Θάλασσα υπό βυζαντινή προστασία, ιδρύοντας ένα νέο αγγλικό βασίλειο σε εδάφη που αργότερα θα αποτελούσαν μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Όποια και αν είναι η αλήθεια, η ιστορία και ο μύθος συνεχίζουν να συνδέουν τους Αγγλοσάξονες με την Ορθόδοξη Ανατολή.
Σε κάθε περίπτωση, ως Βασίλειο που υπήρχε, εκτός από δώδεκα χρόνια, πριν από το Σχίσμα, οι Ορθόδοξοι μπορούν σίγουρα να διεκδικήσουν τους Αγγλοσάξονες και Βρετανούς αγίους πριν από αυτούς που βρίσκονται στο βιβλίο του Βέδα «Ιστορία της Αγγλικής Εκκλησίας και του Λαού» ως δικούς τους. Ήταν άγιοι της ίδιας Εκκλησίας.
Ονόματα όπως ο άγιος βασιλιάς, ο Άγιος Όσβαλντ ή ο διάσημος Άγιος Κάθμπερτ του Λίντισφαρν, και πολλά, πολλά άλλα, ήταν όλα Ορθόδοξα και δεδομένου ότι η Εκκλησία δεν είχε ακόμη περιέλθει σε Σχίσμα, το γεγονός αυτό παραμένει αδιαμφισβήτητο. Το Αγγλοσαξονικό Χριστιανικό Βασίλειο του Άθελσταν, ο Αλφρέδος ο Μέγας και ο Εδουάρδος ο Ομολογητής μπορούν να θεωρηθούν είτε Ορθόδοξα είτε Ρωμαιοκαθολικά. Και οι δύο παραδόσεις έχουν νόμιμο δικαίωμα. Οι Αγγλοσάξονες για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους ήταν σε κοινωνία με τη Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη.
Το επιχείρημα προέρχεται από την ορθόδοξη πλευρά ότι η αγγλική απομόνωση σήμαινε ότι δεν είχε υιοθετήσει παπικές καινοτομίες και παρέμεινε ορθόδοξη στην πράξη και το ήθος, καθώς και μέρος του κόσμου πριν από το Σχίσμα. Αυτό φαίνεται να ισχύει. Αυτά τα νησιά πάντα έτρεφαν τη δική τους ιδιαίτερη αξίωση στον αρχαίο Χριστιανισμό. Από τον Ιωσήφ της Αριμαθαίας και του Γκλάστονμπερι μέχρι τους Κέλτες μοναχούς που κρατούσαν ζωντανή την ιερή φλόγα του Χριστιανισμού καθώς κατέρρεε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι ρίζες του Χριστιανισμού βρίσκονται βαθιά στα Βρετανικά Νησιά.
Κρυμμένα κάτω από τα στρώματα της ωφελιμιστικής και κοσμικής νεωτερικότητας, όταν σκοντάφτουμε σε αρχαίες εκκλησίες σε μικροσκοπικά χωριά, ανακαλύπτουμε ξανά την παλιά ιερότητα αυτού του νησιού, την πραγματικότητα ότι ο Χριστός λατρεύεται εδώ από αμνημονεύτων χρόνων.
Εντοπίζουμε επίσης μια διαφορά στον τόνο του Χριστιανισμού των Νορμανδών, μιλιταριστικών, φεουδαρχικών, που έχτιζαν τις εκκλησίες τους όχι από ξύλο αλλά από πέτρα. Στη θεολογία, με τη θεωρία ικανοποίησης της σωτηρίας του Άνσελμου αναπτύχθηκε μια ξεχωριστή και πιο νομικίστικη κατανόηση της έννοιας της Σταύρωσης. Ο Άνσελμος ήταν Αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπουρι στη Νορμανδική Αγγλία από το 1093 έως το 1109.
Συνδέοντας τη θεωρία ικανοποίησης της σωτηρίας με το νορμανδικό φεουδαρχικό σύστημα, ο Άνσελμ απεικόνισε τον Θεό Πατέρα ως έναν φεουδάρχη στον οποίο εμείς οι άνθρωποι οφείλουμε ένα άπειρο χρέος τιμής. Ο Θεός ως φεουδάρχης έχει δει την τιμή του να προσβάλλεται από την αμαρτία μας. Δεν είμαστε σε θέση να εξιλεωθούμε για αυτή την ατίμωση προς τον Θεό. Επομένως, ο Υιός του Θεού, το δεύτερο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, πρέπει να ικανοποιήσει το χρέος και να αποκαταστήσει την τιμή του Πατέρα.
Αυτή η εξήγηση της σωτηρίας είναι κάπως απλουστευτική σε σύγκριση με τις ορθόδοξες ολιστικές θεραπευτικές ιδέες της σταύρωσης ως νίκης και ως τελικής πρόκλησης της θέωσης για τους ανθρώπους. Μπορεί κανείς σίγουρα να πει ότι η θεωρία της εξιλέωσης του Άνσελμου επηρεάστηκε βαθιά από κοσμικές φεουδαρχικές ιδέες που ήταν κυρίως νομικίστικες. Αυτή η αντίθεση θίγεται από τον Έλληνα θεολόγο Χρήστο Γιανναρά, ο οποίος έγραψε για αυτό το θέμα:
«Ο Θεός της Εκκλησίας, όπως είναι γνωστός και διακηρυγμένος από την Ορθόδοξη εμπειρία και παράδοση, δεν είχε ποτέ καμία σχέση με τον Θεό της Ρωμαϊκής νομικής παράδοσης, τον Θεό του Άνσελμου και του Αβελάρδου. Ποτέ δεν θεωρήθηκε ως ένας εκδικητικός Θεός, που κυβερνά με φόβο, επιβάλλοντας τιμωρίες και βασανιστήρια στους ανθρώπους».
Γιανναράς, Χρήστος, Ο Θεός της Ορθοδοξίας συναντά τη Θεότητα της Δύσης.
Κατά μία έννοια, έχουμε επίγνωση κάτι χαμένου και θαμμένου στα βάθη του μυστηριώδους παρελθόντος της Αγγλίας. Σε αντίθεση με τον νομικισμό του Ρωμαιοκαθολικισμού και την ωμή δύναμη της φεουδαρχίας, υπάρχει κάτι που χάσαμε προ πολλού. Από ιστορίες για το Δισκοπότηρο, τον Ιωσήφ της Αριμαθείας, ξεχασμένους Βρετανούς και Αγγλοσάξονες αγίους, ακόμη και στα ίδια τα χωράφια και τα δάση της υπαίθρου νιώθουμε κάτι που υπήρχε εδώ πριν. Οι άνθρωποι σήμερα, πλάσματα της νεωτερικότητας, αναζητούν στον παγανισμό που δεν μπορεί πια να ανακτηθεί παρά μόνο μέσα από τις σύγχρονες ιδέες της Νέας Εποχής για τη φύση - το είδος των πειρασμών για τους οποίους μας προειδοποίησαν άτομα όπως ο Σεραφείμ Ρόουζ. Αντίθετα, αυτά τα νησιά έχουν ένα νήμα χριστιανικής πίστης που χρονολογείται από ξεχασμένες εποχές μύθων. Η ίδια η Μοναρχία στηρίζει τη νομιμότητά της στις αρχαίες ρίζες της χριστιανικής πίστης. Ο Αρθούρος επαναδιατυπώθηκε από τους μεσαιωνικούς ποιητές ως το απόγειο της χριστιανικής βασιλικότητας. Ο Αλφρέδος ο Μέγας μας υπερασπίστηκε από τους Βίκινγκς και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μεταστροφή τους καθώς εγκαταστάθηκαν εδώ.
Γνωρίζουμε ότι υπάρχει μια Ελληνορθόδοξη Εκκλησία, μια Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, μια Ρουμανική και ούτω καθεξής - η Ορθοδοξία έχει πάντα τις ρίζες της στην τοπική κουλτούρα. Ήταν το τέλος της Αγγλοσαξονικής Αγγλίας μια ρήξη και αποκοπή από μια Αγγλική Ορθόδοξη Εκκλησία; Ίσως αυτό να είναι το αληθινό Δισκοπότηρο που βρίσκεται, κρυμμένο στα πνευματικά βάθη της αρχαίας ιστορίας μας.
Matthew Groves
