Οι καμπάνες ανήκουν σε μια ομάδα λειτουργικών αντικειμένων που συνδέονται με την πρώιμη Ιρλανδική Εκκλησία. Ήταν η Ιρλανδία το κύριο κέντρο παραγωγής; Ή μήπως οι ιρλανδικές καμπάνες έπαιζαν απλώς έναν συγκεκριμένο ρόλο ως σημαντικά κειμήλια;

Ανακατασκευασμένα κουδούνια χειρός από το Εθνικό Μουσείο της Σκωτίας.
Η ακριβής ετυμολογία της ιρλανδικής λέξης «Cloch» ή «Clog» δεν είναι γνωστή. Ωστόσο, ανήκει σε μια ομάδα λέξεων που προέρχονται από την κελτική λέξη «Clocc»: clocca (Mlat), Klok (Frisian), klokke (Danish), klocka (Swedish), cloche (Greek), kello (Finnish), kolokal (Russian) και glocke (Greek). Όλες αυτές οι λέξεις υποδηλώνουν τα λειτουργικά αντικείμενα, τα οποία υιοθετήθηκαν στην Πρώιμη Ιρλανδική Εκκλησία και τα οποία φαίνεται να έχουν αναπτυχθεί, υιοθετηθεί και αργότερα εξαχθεί από την Ιρλανδία μέσω των περιπλανώμενων μοναχών και ηγουμένων. Τέτοιες καμπάνες ήταν μοναδικά σύμβολα κύρους για τους ηγουμένους, οι οποίοι τις χρησιμοποιούσαν για να καλούν τους αδελφούς τους σε προσευχή. Το ερώτημα είναι: Ήταν η Ιρλανδία το κύριο κέντρο παραγωγής; Ή μήπως οι ιρλανδικές καμπάνες έπαιζαν απλώς έναν συγκεκριμένο ρόλο ως σημαντικά κειμήλια;
Γκονγκ, κουδουνίστρες και κουδουνάκια
Τα γκονγκ, οι κουδουνίστρες και οι καμπάνες αναφέρονται επανειλημμένα στην Τορά και μαρτυρούνται από πολυάριθμα αρχαιολογικά ευρήματα στη Μέση Ανατολή. Στην Ύστερη Αρχαιότητα, βρήκαν έναν ιδιαίτερο ρόλο στο tintinnabulum (ή tintinnum), το οποίο ήταν ένα κουδούνι ανέμου ή ένα σύνολο κουδουνιών που κρεμόταν από μια φαλλική μορφή. Κρεμασμένα εξωτερικά, προορίζονταν ως ακουστική διακόσμηση των κήπων, καθώς και για να κρατούν μακριά τα κακά πνεύματα. Μια άλλη χρήση των κουδουνιών βρέθηκε, όταν σωληνοειδείς καμπάνες ή κουδουνίστρες - επιμήκη, κοίλα όργανα, χυμένα από σίδερο και με κουδουνίστρες στο εσωτερικό - ράβονταν σε ρούχα. μόδα, την οποία συνεχίζουμε να συνδέουμε με την ενδυμασία των μεσαιωνικών ανόητων. Τέτοια κουδουνίστρες είναι γνωστά από την Αρχαιότητα, αλλά έχουν βρεθεί και σε κελτικό πλαίσιο, για παράδειγμα στον θησαυρό Dowris από τα τέλη της Εποχής του Χαλκού (περίπου 800 π.Χ.).
Κατασκεύαζαν οι Ρωμαίοι επίσης μικρές καμπάνες από σφυρήλατο μέταλλο, οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την οργάνωση κοπαδιών ζώων που βόσκουν; Εισήχθησαν οι πρώτες λειτουργικές καμπάνες ως ένα σημαντικό λειτουργικό - ακουστικό - σύμβολο του βοσκού που ηγείται του ποίμνιού του; Ή μήπως η υιοθέτησή τους σε ένα χριστιανικό πλαίσιο είχε ως στόχο να ανατρέψει την παγανιστική χρήση των κουδουνιών για την αποτροπή των κακών πνευμάτων, προσφέροντας αντ' αυτού την ιδέα ότι μπορεί να «κληθούν σε τάξη»;
Όποια εξήγηση και αν δοθεί, η πρώτη γραπτή μαρτυρία χρήσης χειροκαμπάνων σε λειτουργικό πλαίσιο μπορεί να βρεθεί σε μια επιστολή που γράφτηκε από την Καρχηδόνα το 535 μ.Χ. Σε αυτήν, ο Φερράνδος γράφει στον Ευγίππιο, σχετικά με τις καμπάνες που χρησιμοποιούνταν για να προσκαλούν τους μοναχούς στις κανονικές ώρες. Γράφει συγκεκριμένα «sonore campana», και έτσι γνωρίζουμε ότι οι καμπάνες υποτίθεται ότι χρησιμοποιούνταν για να ανακοινώνουν την ώρα. Αυτή η χρήση των κουδουνιών ίσως αναφέρεται και στα γραπτά του Βενέδικτου της Νουρσίας (περίπου 540) και του Γρηγορίου του Μεγάλου. Ο λόγος που πρέπει να γράψουμε «ίσως» είναι επειδή δεν γνωρίζουμε πώς μεταδίδονταν αυτά τα ακουστικά σήματα. Τα ηχητικά γκονγκ μπορεί επίσης να εξυπηρετούσαν τον σκοπό. Οι όροι που χρησιμοποιούνται διαφέρουν: signum, campana, clocca και glogga πιθανώς καλύπτουν μια ποικιλία αντικειμένων και μορφών. Πόσο μεγάλη ήταν, για παράδειγμα, η χυτευμένη από μπρούντζο καμπάνα, την οποία δώρισε ο Βησιγότθος βασιλιάς Χιντασουίνθες στο μοναστήρι Αλκαλά ντε Ενάρες το 646, και την οποία ονόμασε «signum fusile aeneum»; Σύμφωνα με την περιγραφή, προσέφερε έναν ευχάριστο ή χαλαρωτικό ήχο (demulcens auditum). Εκείνη την εποχή, χυτεύονταν και κρεμόντουσαν καμπάνες, καλώντας τις μοναστικές κοινότητες να προσευχηθούν.
Πολύ λίγες μεσαιωνικές καμπάνες υπάρχουν σήμερα. Οι περισσότερες ανακατασκευάστηκαν, ενώ άλλες κατασχέθηκαν κατά τη διάρκεια πολέμων λόγω της αξίας του μετάλλου και μετατράπηκαν σε κανόνια.
Τα Ιρλανδικά Κουδούνια Χειρός
Καλύτερα διατηρημένα είναι τα μικρότερα κουδούνια. Ωστόσο, αυτά τα γνωρίζουμε κυρίως από ιρλανδικό πλαίσιο. Ενώ σχεδόν εκατό έχουν διατηρηθεί στην Ιρλανδία, λιγότερες έχουν βρεθεί σε σκωτσέζικο, ουαλικό ή βρετονικό πλαίσιο, και μόνο λίγες έχουν διατηρηθεί στην ηπειρωτική Ευρώπη. Τέτοιες καμπάνες εμφανίζονται επίσης ευρέως στις ιρλανδικές γραπτές πηγές από τον 7ο έως τον 9ο αιώνα. Μπορεί να φα ίνεται ότι οι Ιρλανδοί εφηύραν αυτή τη λειτουργική εφεύρεση ή τουλάχιστον την ανέπτυξαν. Ήδη στο Ιρλανδικό Αλφάβητο Ευλάβειας από περίπου το 600, αναφέρεται η χρήση κουδουνιών, όπως και στο Vita Colombae του Adomnán (περίπου 685 μ.Χ.).
Οι χειροκαμπάνες του πρώιμου Μεσαίωνα ήταν τετράγωνα αντικείμενα, κατασκευασμένα με δύο τρόπους. Ένας τύπος καμπάνας ήταν κατασκευασμένος από ένα ενιαίο φύλλο σιδήρου, το οποίο δίπλωνε και πριτσίνιζε πριν επικαλυφθεί με μπρούντζο. Αυτή η διαδικασία ονομαζόταν «συγκόλληση» και είχε ως στόχο να κάνει την επιφάνεια συνεχή και να δημιουργήσει τον ακουστικό «ήχο κλήσης». Η άλλη μέθοδος παραγωγής ήταν η χύτευση μπρούντζου. Κατά πάσα πιθανότητα, η χύτευση με χαμένο κερί χρησιμοποιήθηκε για τη σφυρηλάτησή τους. Πιστεύεται ότι ο τύπος χύτευσης (700-900 μ.Χ.) ήταν δευτερεύων σε σχέση με τις καμπάνες που κατασκευάζονταν από πριτσινισμένα μεταλλικά φύλλα (περίπου 600-900). Ο τύπος με πριτσίνια αντιπροσωπεύεται από 62 παραδείγματα από τα Βρετανικά Νησιά, με 50 από την Ιρλανδία.
Μία από τις περίπλοκες τεχνικές διαδικασίες ήταν η «συγκόλληση» της καμπάνας. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στο Κλόνφαντ στις αρχές του 21ου αιώνα έδωσαν πληροφορίες για το πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί αυτό. Αφού η καμπάνα είχε κατασκευαστεί από τα φύλλα, είχε τοποθετηθεί η λαβή της και είχε στερεωθεί με πριτσίνια, τυλίχτηκε σε λινό, είχε τοποθετηθεί αρκετός χαλκός στο χείλος και στη συνέχεια καλύφθηκε με ένα πήλινο περίβλημα κατασκευασμένο με σπείρα. Τοποθετώντας την καμπάνα ανάποδα σε μια πυρακτωμένη φωτιά. Τώρα ο χαλκός λιώνει, χωρώντας στον λεπτό χώρο που παρείχε το καιόμενο ύφασμα. Αφού κρυώσει, ο πηλός αφαιρείται και η καμπάνα μπορεί να καθαριστεί και να γυαλιστεί.
Διάσημα Κουδούνια Χειρός

Η παλαιότερη καμπάνα που έχει διασωθεί είναι η Cloc ind Édachta, η καμπάνα του Αγίου Πατρικίου , που τώρα βρίσκεται στο Εθνικό Μουσείο της Αγγλίας. Ή μάλλον, έτσι λέει η ιστορία. Αναφέρεται στα Χρονικά του Ulster κάτω από το έτος 552, και λέγεται ότι ήταν μέρος των λειψάνων που αφαιρέθηκαν από τον τάφο του εξήντα χρόνια μετά τον θάνατό του. Η καμπάνα περιγράφεται ως η «καμπάνα της διαθήκης» και ομαδοποιήθηκε μαζί με το ραβδί και τα ευαγγέλιά του (το Βιβλίο του Άρμα) πριν φαινομενικά διασκορπιστούν. Όλη η ιστορία στα Χρονικά, ωστόσο, πιθανότατα δεν είναι παρά μια όψιμη επεξεργασία μιας επινόησης της παράδοσης, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Άρμα στις αρχές του 9ου αιώνα. Σύμφωνα με αυτό, η Cloc ind Édachta και τα άλλα κειμήλια φέρονται να μεταφέρθηκαν στο Άρμα. Εδώ η καμπάνα φυλάχθηκε σε μια ειδικά σχεδιασμένη λειψανοθήκη, ένα ιερό με καμπάνες. Το ιερό που χρονολογείται από το 1091 έως το 1105 ανατέθηκε από τον Domhnall Ua Lochlainn, βασιλιά της Ιρλανδίας, από το 1094 έως το 1121. Οι απόγονοί του συνέχισαν να είναι φύλακες της καμπάνας μέχρι τον 19ο αιώνα. Το ιερό ήταν διακοσμημένο σε στυλ (Viking) Urne με μια γαελική επιγραφή, η οποία αναφέρει «U Inmainen» - «ο οποίος με τους γιους του το εμπλούτισε».
Η ίδια η καμπάνα έχει απλό σχεδιασμό, αν και παραδόξως κατασκευασμένη από δύο φύλλα ενωμένα με πριτσίνια και επικαλυμμένα με μπρούντζο. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Μουσείου, χρονολογείται στον 8ο έως 9ο αιώνα. Αυτή η ημερομηνία αντικατοπτρίζει την προσεκτική προσέγγιση που συνήθως εκφράζουν οι επιμελητές απέναντι σε τέτοια κειμήλια, οι οποίοι επιθυμούν να απαλλάξουν τέτοια αντικείμενα από την αύρα τους. Το γεγονός είναι ότι κανείς δεν ξέρει. Τα μεταλλικά αντικείμενα είναι γνωστά για τη δυσκολία τους να χρονολογηθούν. Μπορεί να είναι νωρίτερα. Αυτό που γνωρίζουμε, ωστόσο, είναι ότι δεν ήταν η μόνη καμπάνα, η οποία αναγγέλθηκε ότι ανήκε στον Άγιο Πατρίκιο. Άλλες πηγές αναφέρουν ιστορίες για το Findfaídech, την καμπάνα με τον γλυκό ήχο, και το Bernán, την καμπάνα με το κενό της Αγίας Μπριγίτας. Αυτό που γνωρίζουμε επίσης είναι ότι οι γραπτές μαρτυρίες για τη σύνδεση των καμπανών και του αγίου είναι μάλλον μεταγενέστερες, κυρίως από τον 7ο έως τον 9ο αιώνα (το Liber Angeli από το Armagh και το Vita Tripartite Sancti Patricii).
Μια άλλη διάσημη καμπάνα είναι αυτή που, σύμφωνα με την παράδοση, άφησε ο Κολουμβανός στο Σεντ Γκάλεν όταν μετακόμισε στο Μπόμπιο. Ο Σεντ Γκάλεν (Γκάλεν ή Γάλλος) περίπου 550 - 646, ήταν μαθητής του Αγίου Κολουμβανού, του Ιρλανδού Αγίου, ο οποίος κατέληξε στο Μπόμπιο αφού ίδρυσε μοναστήρια στο Λουξείγι της Γαλατίας και στο Σεντ Γκάλεν.
Αναλογιζόμενοι αυτές τις δύο καμπάνες, είναι προφανές ότι λειτουργούσαν κυρίως ως κειμήλια. Αυτός ο χαρακτήρας λειψανοθήκης αποτέλεσε το θέμα μιας διατριβής της Sarah Erskine, η οποία εξέτασε προσεκτικά τις ιστορίες των Πρώιμων Ιρλανδών Αγίων και των λειψάνων τους, μεταξύ των οποίων ήταν και οι ιρλανδικές καμπάνες χειρός. Η συμβολική τους λειτουργία και τα θαύματα που έκαναν θα μπορούσαν να ρίξουν περισσότερο φως στο γεγονός ότι οι καμπάνες χειρός επέζησαν κυρίως σε ιρλανδικό πλαίσιο. Αλλού στην Ευρώπη, οι καμπάνες χειρός - σε αντίθεση με τις μεγάλες καμπάνες των εκκλησιών - φαινομενικά θεωρούνταν πιο καθημερινές. Ίσως υπήρχαν σε μεγάλο αριθμό στην ήπειρο, αλλά τώρα έχουν χαθεί, επειδή δεν ήταν επενδυμένες με κάποια συμβολική ή θαυματουργή αύρα; Όπως προφανώς εμφανίστηκαν στην Ιρλανδία.
ΠΗΓΕΣ:
Ηχηρές Κοινότητες: Η Ιστορία και η Σημασία των Μεσαιωνικών Καμπάνων της Εκκλησίας.
Από τους John H. Arnold και Caroloine Goodson
Στο: Viator (2012), Τόμος 43, Τεύχος 1, σελ. 99 – 130
Από τον Νιλ Κρίστι
Στο Εκκλησιαστική Αρχαιολογία (2004), Τόμος 5, σελ. 13 – 30
Από τη Σάρα Κριστίν Έρσκιν
Διδακτορική Διατριβή, Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης 2012
Les cloches: κατασκευή, αίσθηση, perception d'un son. Quelques réflexions à partr des témoinages archéologiques des “foursà cloches”.
Από την Ελιζαμπέτα Νέρι
Στο: Cahiers de civilization médiévale (2012), Τόμος 55, σελ. 573 – 496
Για ποιον χτυπά η καμπάνα: ο μοναστηριακός χώρος στο Clonfad 3, στην κομητεία Westmath
Από τον Πολ Στίβενς
Στο: Δημιουργικά Μυαλά: Παραγωγή, Κατασκευή και Εφεύρεση στην Αρχαία Ιρλανδία. Πρακτικά Δημόσιου Σεμιναρίου για τις Αρχαιολογικές Ανακαλύψεις στα Εθνικά Οδικά Σχέδια, Αύγουστος 2009. Επιμέλεια: M. Stanley, E. Danaher και J. Eogan
Μικροϊστορίες από τον Μεσαίωνα
